Szanowny Użytkowniku,

25 maja 2018 roku zaczyna obowiązywać Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (określane jako „RODO”, „ORODO”, „GDPR” lub „Ogólne Rozporządzenie o Ochronie Danych”). W związku z tym informujemy, że wprowadziliśmy zmiany w Regulaminie Serwisu i Polityce Prywatności. Prosimy o poświęcenie kilku minut, aby się z nimi zapoznać. Możliwe jest to tutaj.

Rozumiem

Reklama

Bibuła, czyli przełamanie reżimowego monopolu

Bibuła, czyli przełamanie reżimowego monopolu

10.11.2016
Czyta się kilka minut
Dodatek o początkach niezależnego ruchu wydawniczego w PRL
Na okładce: prasa niezależna rozdawana przez ogrodzenie Stoczni Gdańskiej im. Lenina, 24 sierpnia 1980 r. Fot. Alain Dejean / GETTY IMAGES
J

Jednym z największych wyzwań, jakie stawały przed środowiskami niezależnymi w PRL, było przełamanie państwowego monopolu informacyjnego. Upaństwowienie rynku wydawniczego w połączeniu ze ścisłą i dość skuteczną cenzurą prewencyjną dawało komunistom olbrzymią przewagę w kształtowaniu społecznej świadomości. Stworzenie wolnego obiegu informacji miało więc kluczowe znaczenie dla odzyskiwania przez społeczeństwo podmiotowości.

Drugi obieg wydawniczy nie został oczywiście wymyślony przez opozycję przedsierpniową. Wydawnictwa bezdebitowe z lat 70. czerpały z tradycji prasy konspiracyjnej lat II wojny światowej czy powojennych wydawnictw podziemnych (gdy obóz niepodległościowy usiłował łamać monopol informacyjny partii komunistycznej przed referendum ludowym i tzw. wyborami do Sejmu ustawodawczego). Antyreżimowe ulotki były obecne na polskich ulicach i w zakładach pracy także w roku 1956, 1968 i w czasie późniejszych buntów społecznych.

Co było więc istotą fenomenu drugiego obiegu z lat 70. i 80.? Przede wszystkim jego skala – z czasem dość duża. Szacuje się, że samych podziemnych czasopism ukazywało się ponad 5 tys., wydano także kilka tysięcy tytułów książek. Było to możliwe dzięki wielu czynnikom, w tym technologicznemu rozwojowi podziemnego druku, ale też usystematyzowaniu procesu wydawniczego. A zasięg podziemnych wydawnictw był tym bardziej znaczący, biorąc pod uwagę, że jeden egzemplarz drugoobiegowego wydawnictwa najczęściej miał więcej niż jednego czytelnika.

Niezależny obieg wydawniczy tworzył przestrzeń wolności słowa i myśli. Miał siłę wyrywania ze stereotypów, narzucanych przez komunistyczne władze. Był zatem ważnym elementem społecznego przebudzenia, którego moc objawiła się po Sierpniu ’80. Jeśli przyjrzymy się fenomenowi polskiej opozycji z lat 70. i 80., to nie polegał on na sile fizycznej – choć takiej konfrontacji lękała się władza.

Komunistyczny reżim kruszony był przede wszystkim za pomocą wolnej myśli i wolnego słowa – to one miały moc zrywania totalitarnych łańcuchów pętających społeczeństwo. A najważniejszym narzędziem stał się drugi obieg, wspierany przez podziemne uniwersytety czy niezależną działalność naukową i kulturalną. To dzięki tym inicjatywom powstawała nowa elita, która po doświadczeniach z końca lat 70. z początkiem kolejnej dekady stanęła na czele Solidarności. To ona miała także decydujący wpływ na transformację w 1989 r.

Skoro komunizm był systemem zbudowanym na kłamstwie, wolne słowo było dla niego zagrożeniem. ©

Dr hab. FILIP MUSIAŁ jest dyrektorem Oddziału IPN w Krakowie, profesorem Akademii Ignatianum.

Dodatek powstał we współpracy z Instytutem Pamięci Narodowej

Redaktor dodatku: Wojciech Pięciak

Czytasz ten tekst bezpłatnie, bo Fundacja Tygodnika Powszechnego troszczy się o promowanie czytelnictwa i niezależnych mediów. Wspierając ją, pomagasz zapewnić "Tygodnikowi" suwerenność, warunek rzetelnego i niezależnego dziennikarstwa. Przekaż swój datek:

Dodaj komentarz

Usługodawca nie ponosi odpowiedzialności za treści zamieszczane przez Użytkowników w ramach komentarzy do Materiałów udostępnianych przez Usługodawcę.

Zapoznaj się z Regułami forum
Jeśli widzisz komentarz naruszający prawo lub dobre obyczaje, zgłoś go klikając w link "Zgłoś naruszenie" pod komentarzem.

Zaloguj się albo zarejestruj aby dodać komentarz

© Wszelkie prawa w tym prawa autorów i wydawcy zastrzeżone. Jakiekolwiek dalsze rozpowszechnianie artykułów i innych części czasopisma bez zgody wydawcy zabronione [nota wydawnicza]. Jeśli na końcu artykułu znajduje się znak ℗, wówczas istnieje możliwość przedruku po zakupieniu licencji od Wydawcy [kontakt z Wydawcą]