OFF Radio Kraków: czy sztuczna inteligencja naprawdę zastąpi dziennikarzy

Zacznijmy od tego, że szokujący dla wielu z nas pomysł OFF Radia Kraków, polegający na wpuszczeniu na antenę sztucznej inteligencji, nie jest w polskich mediach publicznych nowy. Na długo, zanim na falach OFF-a pojawili się wygenerowani przez sztuczną inteligencję „dziennikarze” Alex, Emi i Kuba, Piekary Śląskie miały swoją Basię.

Radio Piekary, samorządowa rozgłośnia prowadzona przez Miejski Dom Kultury, w połowie lipca zeszłego roku przedstawiła słuchaczom wirtualną DJ-kę, która towarzyszyła mieszkańcom przez okres wakacji. „W sferze promocji okazała się wspaniałą ambasadorką radia, zainteresowanie przerosło nasze oczekiwania” – mówił pod koniec lipca 2023 r. dyrektor radia, Rafał Kurowski (obecnie szef TVP Katowice). 

Dziś w rozmowie z „Tygodnikiem” potwierdza opinię sprzed roku: promocyjnie realizacja projektu okazała się gigantycznym sukcesem, mimo że radio nie posiadało narzędzi, które pomogłyby dokładnie wyliczyć tzw. ekwiwalent reklamowy, czyli kwotę, jaką trzeba byłoby przeznaczyć na publikację przekazu medialnego, gdyby był reklamą (tekstów na temat radia ukazało się tamtego lata kilkadziesiąt).

– Ten eksperyment ułatwił nam realizację innych projektów – opowiada Kurowski – Pomógł także na rynku reklamowym, nie miał jednak przełożenia na wyniki słuchalności. 

Jako matrycy użyto głosu Ingi Papkali (za zgodą prezenterki), która kilka miesięcy wcześniej zmieniła pracę i pożegnała się z radiem. 

– Nikogo nie zwolniliśmy, nie ograniczyliśmy też niczyjej aktywności antenowej – mówi były szef Radia Piekary. – W wakacje zawsze trudniej obsadzić wszystkie dyżury weekendowe, dlatego postanowiliśmy tę trudność zamienić w zaletę i całą akcję zorganizować od lipca do września.

Każda audycja miała temat wiodący, który był jednocześnie podstawą tworzenia treści przez AI. Wejścia prezenterskie AI Basi były uzupełniane przez nagrane wcześniej materiały związane z wybraną tematyką. Równolegle, w trakcie trwania audycji, moderowano (jako AI Basia) dyskusję na radiowym profilu na Facebooku. 

Dosłownie miesiąc wcześniej podobny eksperyment przeprowadziła amerykańska radiostacja Live 95.5 z Portland w stanie Oregon. Tamtejsza AI Ashley „prowadziła” swoją audycję (z wykorzystaniem prawdziwego głosu spikerki radia Ashley Elzingi) codziennie w godzinach od 10 do 15. Każde wejście AI Ashley zaczynało się od przypomnienia, że jest sztuczną inteligencją.

Podobny projekt ma na koncie czeskie radio publiczne, które – także w zeszłym roku – nadawało w odcinkach autobiografię piosenkarza Karela Gotta, czytaną wygenerowanym przez sztuczną inteligencję głosem artysty. Do projektu „Gott na zawsze” wykorzystano około dwudziestu godzin oryginalnych nagrań.

Z kolei w sierpniu tego roku szef Futuri Media Daniel Anstandig powiedział w rozmowie z Reutersem, że jego firma posiada już gotowe narzędzia umożliwiające tworzenie lokalnych kanałów informacyjnych. Narzędzia, o których mówi Anstandig, pobierają ponoć dane niezbędne do tworzenia wiadomości nawet z 250 tys. różnych źródeł, a następnie zlecają ich transmisję „dziennikarzowi” wygenerowanemu przez AI. Sztuczna inteligencja ma w ten sposób zapewnić lokalnym rozgłośniom nieustanną obecność w eterze i sieci bez konieczności całodobowej pracy ludzi. Cel? Utrzymanie niesłabnącego zaangażowania słuchaczek i słuchaczy.

Pytanie o to, czy naszym celem rzeczywiście powinno być dążenie do maksymalnej aktywności, wydajności i dyspozycyjności – również kosztem snu – zostawmy na razie bez odpowiedzi.

OFF Radio komunikuje zmiany

Radio Kraków o nowej, wykorzystującej sztuczną inteligencję odsłonie OFF Radia Kraków poinformowało w poniedziałek 21 października. W komunikacie opublikowanym na Facebooku oraz przesłanym do branżowych mediów napisano, że jest to projekt, który ma poszukiwać „odpowiedzi na pytanie, jakie skutki może nieść ze sobą rozwój sztucznej inteligencji dla kultury, mediów, dziennikarstwa, społeczeństwa”. 

Marcin Pulit, redaktor naczelny Radia Kraków, poinformował tego dnia, że będzie szukać odpowiedzi, zarówno „nadając eksperymentalny program na antenie OFF Radia Kraków,” jak i „tocząc merytoryczną dyskusję na antenie Radia Kraków i w drugim kanale tematycznym Radio Kraków Kultura”. Na pierwszy tydzień zaplanowano, jak mówi w rozmowie z „Tygodnikiem” Pulit, „dyskusje z prawnikami, filozofami, socjologami, artystami i medioznawcami”, tłumacząc, że kreowanie takiej debaty jest „obowiązkiem mediów publicznych wpisanym w kartę powinności radia i w jego plany programowo-finansowe”.

Tego samego dnia, z komunikatów prasowych, dowiedział się o całej sprawie były dziennikarz OFF Radia Kraków, Mateusz Demski. Demski przez ostatnie dwa lata prowadził na antenie OFF Radia program kulturalny. Stacja zaraz po wakacjach nie zawarła z nim umowy na kolejne programy, informując o zamknięciu rozgłośni w dotychczasowej formule. Powód? Brak środków na prowadzenie działalności. We wtorek 22 października Demski opublikował na swoim profilu na Facebooku informację o rozstaniu z radiem oraz o tym, że stacja „zatrudniła” w miejsce prawdziwych dziennikarzy wygenerowane przez sztuczną inteligencję boty.

Po co OFF Radiu Kraków sztuczna inteligencja

Z nieoficjalnych źródeł wiemy, że Pulit miał prowadzić wielotygodniowe, o ile nie wielomiesięczne rozmowy z szefową OFF Radia na temat zmian, które miałyby zwiększyć niską słuchalność radia. Z powodu impasu w rozmowach zdecydowano się na projekt, który miał przynieść OFF Radiu Kraków promocję – zapewne taką, jaka udała się Radiu Piekary – oraz czas na wymyślenie jego nowej formuły. Czy dziennikarze stracili pracę? Tak. Czy zastąpią ich boty? Nie.

Dyrektor w rozmowie z „Tygodnikiem” przyznaje, że chciał sprawdzić, na ile „narzędzia sztucznej inteligencji są skuteczne w generowaniu treści, oraz czy treści te mogą być atrakcyjne dla odbiorców”. Czy była dla nich atrakcyjna rozmowa Emi z Wisławą Szymborską na temat tegorocznej noblistki, koreańskiej pisarki Han Kang (dodajmy, że głos Szymborskiej wykorzystano za zgodą fundacji jej imienia)? Nie, była to rozmowa płytka i obrażająca zarówno inteligencję słuchaczy radia, jak i poetki, której głos wykorzystano. 

Problemem w całej sytuacji okazała się więc przede wszystkim nieprzemyślana strategia promocyjna zmian w krakowskiej rozgłośni oraz program, którego nikt teraz nie potraktuje poważnie. Posiadający doświadczenie w radiowej pracy z narzędziami AI Kurowski zwraca jeszcze uwagę na to, że przeprowadzenie takiego eksperymentu na offowym organizmie prawdopodobnie musiało zakończyć się katastrofą. Nie każda stacja może sobie na coś takiego pozwolić. 

OFF Radio i praca w mediach 

Głos Mateusza Demskiego wskazał natomiast na istotny problem osób pracujących w mediach, nie tylko publicznych: brak stabilnych umów o pracę i stałego źródła dochodu, a także coraz powszechniejszy lęk przed możliwością zastąpienia naszej pracy przez AI. W czerwcowym badaniu CBOS 38 proc. respondentów przyznało, że dostrzega więcej zagrożeń niż korzyści płynących z rozwoju sztucznej inteligencji. Większość uważa, że rozwój AI przyczyni się do wzrostu bezrobocia. Lęk jest większy w grupach młodszych ankietowanych, czyli tych, którzy nie ukończyli jeszcze 40. roku życia.

W rozmowie z „Tygodnikiem” Demski przyznaje, że kiedy po dwóch latach zdecydowano o nieprzedłużaniu z nim umowy, nikt nie wyjaśnił mu rzeczywistych powodów, dla których OFF zostanie nagle zamknięty (mówiło się o cięciach budżetowych). Brakło choćby maila ze słowami podziękowań za dotychczasową pracę. Cała sprawa została pracownikom dość zwięźle zreferowana za pośrednictwem bezpośrednich przełożonych, których wiedza w zakresie planowanych zmian również była ograniczona.

Należy natomiast zaznaczyć, że nie wszyscy dziennikarze OFF Radia Kraków rozstali się z rozgłośnią. Jak dowiedział się „Tygodnik”, w Radiu Kraków Kultura swoje audycje ma była szefowa OFF-a oraz jej zastępczyni, a nowym szefem muzycznym Radia Kraków Kultura jest były szef muzyczny OFF Radia Kraków. Swoje audycje dostali też inni dziennikarze – ich nowe audycje są kontynuacją pracy w poprzedniej rozgłośni. OFF Radio Kraków ma natomiast, jak obiecuje Pulit, zatrudnić niebawem nowych pracowników.

Tekst aktualizowano o godz. 22:40. Będziemy informować o dalszych losach OFF Radia Kraków oraz efektach projektu.