Praca u podstaw

MICHAŁ SOWIŃSKI: Czym jest Szlak Pracy Organicznej?

OLIWIA OLESIEJUK: To inicjatywa Samorządu Województwa Wielkopolskiego. Przede wszystkim jest to projekt turystyczno-edukacyjny, który ułatwia zwiedzanie regionu śladami miejsc związanych z pracą organiczną, a jednocześnie promuje i chroni to dziedzictwo.

Idea pracy organicznej pochodzi jeszcze z XIX wieku.

Tak, odwołujemy się do tej tradycji z czasów zaborów, kiedy Wielkopolska dzięki pracy organicznej dynamicznie się rozwijała – w obszarach przemysłu, rolnictwa czy edukacji, szczególnie tej powszechnej. Przyczyniło się to do budowy społeczeństwa obywatelskiego, wzmocnienia wspólnoty, a zdaniem wielu badaczy – do sukcesu Powstania Wielkopolskiego. Praca oddolna może nie jest spektakularna, ale dzięki swojej rzetelności i konsekwencji prowadzi do wielkich osiągnięć.

Ta idea ówcześnie stawała się coraz popularniejsza również w Europie Zachodniej?

Oczywiście. Dobrze zorganizowane i względnie zamożne społeczeństwo jest zdolne do osiągania znacznie większych celów – także w sferze działań zbrojnych. To ważny element dziedzictwa historycznego regionu.

Jakie miejsca składają się na Szlak?

W skład Szlaku wchodzą między innymi instytucje kultury związane z pracą organiczną, takie jak Muzeum Pałac w Rogalinie, Muzeum Adama Mickiewicza w Śmiełowie, Muzeum w Lewkowie, Pałac w Turwi, Muzeum Rolnictwa w Szreniawie, PAN Biblioteka Kórnicka, Muzeum w Gostyniu, Wielkopolskie Muzeum Niepodległości, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Poznańskie Centrum Dziedzictwa czy Biblioteka Raczyńskich. Są także mniejsze organizacje, które realizują idee pracy organicznej i promują jej dziedzictwo, na przykład Fundacja im. Julii Woykowskiej, Ośrodek Wiedzy o Regionie we Lwówku, fundacja „Bonum Adipisci – Dążyć do dobra” czy Unia Gospodarcza Regionu Śremskiego.

Pałac w Winnej Górze organizuje również wydarzenia promujące herstoryczne wątki pracy organicznej.

Tak, od 2021 roku Pałac w Winnej Górze organizuje konferencje herstoryczne, które opowiadają o kobietach z drugiej połowy XIX wieku i gromadzą uczestniczki i uczestników z całej Polski. Dwa lata temu skupiliśmy się na wielkopolskich organiczniczkach – zarówno tych historycznych, jak i współczesnych. Rok później tematem była współczesność – rozmowy o pracy, ciele, języku. Kontynuujemy tę tradycję – krótkie panele, długie dyskusje i warsztaty. W tym roku szczególny nacisk kładziemy na aspekty praktyczne, a głównym tematem jest ekologia.

Kiedy powstał Szlak?

Szlak został oficjalnie zainaugurowany w czerwcu 2023 roku w Bazarze Poznańskim. Od tego czasu do projektu dołączyły kolejne instytucje. Mapa Szlaku jest dostępna w wersji elektronicznej i drukowanej, obie można otrzymać bezpłatnie w wielu miejscach. To świetny przewodnik po Wielkopolsce.

Idea pracy organicznej to także początki nowoczesnego kapitalizmu. Jak rezonuje dzisiaj?

Dawni organicznicy i organiczniczki kładli nacisk na rozwój gospodarczy, w tym przemysł i rolnictwo. Dziś wiemy, że nadmierne skupienie się na wartościach kapitalistycznych może prowadzić do kryzysów społecznych czy klimatycznych. Dlatego, promując to dziedzictwo, proponujemy nowe rozwiązania – opierające się na pracy oddolnej, edukacji, równości społecznej i kulturze pracy. Organizujemy wydarzenia, spotkania i warsztaty, które podkreślają wartości XIX-wiecznego społecznikostwa, dostosowując je do współczesnych realiów.

Wielkopolska w czasach zaborów była miejscem szczególnym, najbardziej rozwiniętym cywilizacyjnie.

Ogromne znaczenie miały organizacja pracy i jej rzetelność. Choć sama nie jestem Wielkopolanką, widzę, jak głęboko ta tradycja jest zakorzeniona w tożsamości regionu. Dzięki temu możliwe było zwycięskie Powstanie Wielkopolskie. Do tego dochodzą nowe elementy życia społecznego, jak ruchy walczące o prawa kobiet czy pierwsze związki zawodowe. Zaangażowanie polityczne Wielkopolanek było imponujące, mimo że takie działania często były nielegalne.

Wątki herstoryczne odgrywają w projekcie ważną rolę. Pojawiają się nawet „superbohaterki”.

Rzeczywiście, organicznicy i organiczniczki mieli w sobie coś na kształt supermocy. Dzięki wsparciu Samorządu Województwa Wielkopolskiego w Pałacu w Winnej Górze uruchomiliśmy program, który popularyzuje to dziedzictwo. Dofinansowano dziesięć projektów, w tym wystawy, warsztaty, podkasty i tematyczne oprowadzania. Wątek superbohaterek pojawia się na przykład w Pałacu w Rogalinie, gdzie uszyto stroje z epoki do edukacyjnych warsztatów. Inspirujące postacie poznawane w podkaście „Opowieści dla młodych organiczniczek”, takie jak Julia Woykowska, Aniela i Zofia Tułodzieckie, mają inspirować kobiety do działania.

Szlak Pracy Organicznej to projekt łączący wiele instytucji. Jak układa się ta współpraca?

Od inauguracji Szlaku w czerwcu ubiegłego roku inicjatywa rozrosła się o kolejne instytucje, w tym Bibliotekę Raczyńskich i Muzeum w Lewkowie. Co kwartał spotykamy się na Forum Szlaku Pracy Organicznej. Planujemy otwarcie przyszłych edycji dla szerszego grona odbiorców. Naszym celem jest stworzenie przestrzeni współpracy i wymiany doświadczeń, co jak dotąd udaje się bardzo dobrze.

Kto patronuje Szlakowi?

Prekursorem pracy organicznej w Wielkopolsce jest Dezydery Chłapowski, generał, działacz gospodarczy, promotor zadrzewień śródpolnych, rozwiązania ekologicznego i prokrajobrazowego. Karol Marcinkowski, lekarz-filantrop, czy Hipolit Cegielski, filolog, który zasłynął w przemyśle, to kolejne ważne postacie. Nie można też zapomnieć o Zofii i Anieli Tułodzieckich, walczących o edukację dzieci i młodzieży w czasach zaborów czy emancypację i rozwój kobiet. O Helenie Rzepeckiej, publicystce, nauczycielce, działaczce społeczno-niepodległościowej, Zofii Sokolnickiej, polityczce, działaczce patriotycznej. O Edmundzie Bojanowskim, który zakładał ochronki dla dzieci i promował edukację, czy Wandzie Niegolewskiej, patriotce i edukatorce. Wszyscy ci ludzie uosabiają ducha pracy organicznej i inspirują do działania do dziś.

Oliwia Olesiejuk – pracowniczka kultury w Pałacu Generała Dąbrowskiego w Winnej Górze, koordynatorka Szlaku Pracy Organicznej, organizatorka i programerka konferencji herstorycznych, warsztatów i innych wydarzeń kulturalnych. Doktorantka w Szkole Doktorskiej Nauk Humanistycznych UAM. Medioznawczyni i teatrolożka.

Muzeum Pałac w Rogalinie

Zespół pałacowo-ogrodowy z XVIII w. to rodowa siedziba Kazimierza Raczyńskiego, starosty generalnego Wielkopolski i marszałka nadwornego koronnego za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego. Jego wnuk Edward, uważany za jednego z prekursorów pracy organicznej, poszerzył posiadłość o naturalistyczny park ze słynnymi, pomnikowymi dębami i kościołem-mauzoleum, a w pałacu urządził zbrojownię – pierwszą w Wielkopolsce izbę muzealną. W Poznaniu ufundował Bibliotekę Raczyńskich – pierwszą tego typu instytucję publiczną w regionie. Tradycje mecenatu kulturalnego i artystycznego kontynuowali jego potomkowie: Roger współpracujący z Poznańskim Towarzystwem Przyjaciół Nauk oraz Edward Aleksander, twórca galerii malarstwa w Rogalinie przeznaczonej dla publiczności.

Bazar Poznański

Bazar Poznański, założony w 1838 roku przez Karola Marcinkowskiego, był nie tylko centrum polskiego handlu, ale także kluczowym miejscem spotkań społeczeństwa w duchu pracy organicznej. Był symbolem współpracy mieszczaństwa i szlachty w walce o rozwój ekonomiczny i społeczny. W Bazarze działały ważne instytucje, takie jak Towarzystwo Naukowej Pomocy, wspierające edukację, oraz Komitet Narodowy podczas Wiosny Ludów. To tu działał także Hipolit Cegielski. Bazar odegrał istotną rolę w działaniach narodowych, a jego dziedzictwo trwa do dziś jako świadectwo polskiej przedsiębiorczości.

Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie

Muzeum w Szreniawie, założone w 1964 roku, jest jednym z najważniejszych ośrodków propagujących historię rolnictwa i przemysłu rolno-spożywczego w Polsce. W jego bogatych zbiorach znajdują się maszyny rolnicze, narzędzia, ikonografia oraz eksponaty dokumentujące życie wiejskie i przemysł w XIX-wiecznej Wielkopolsce. Muzeum kładzie szczególny nacisk na edukację, organizując wystawy, warsztaty i spotkania, które przybliżają idee pracy organicznej. Szreniawa to miejsce, gdzie tradycja spotyka się z nowoczesnym spojrzeniem na zrównoważony rozwój i kulturę agrarną.

Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu

Biblioteka Raczyńskich, założona w 1829 roku przez hrabiego Edwarda Raczyńskiego, była pierwszą publiczną biblioteką w zaborze pruskim. Stanowiła przestrzeń dla rozwijania wiedzy i kultury w duchu pracy organicznej. Gromadzono w niej polskie publikacje, wspierając naukę i literaturę w trudnych czasach zaborów. Podczas II wojny światowej budynek został zniszczony, lecz po wojnie odbudowano go, kontynuując misję upowszechniania wiedzy. Obecnie Biblioteka łączy tradycję z nowoczesnością, oferując mieszkańcom Poznania i turystom bogate zbiory, wystawy oraz programy edukacyjne.

Teatr Polski w Poznaniu

Otwarty w 1875 roku, powstał dzięki inicjatywie polskich działaczy społecznych i finansowemu wsparciu lokalnej społeczności. Był wyrazem dążeń Polaków do zachowania tożsamości narodowej pod zaborem pruskim. Jego scena prezentowała polskie dramaty i literaturę, wzmacniając świadomość kulturową. Teatr odegrał kluczową rolę w budowaniu polskiej wspólnoty w Wielkopolsce. Po II wojnie światowej kontynuował swoją misję, będąc ośrodkiem kultury i sztuki, który dziś inspiruje kolejne pokolenia swoją bogatą tradycją i repertuarem.

OSOBNA RAMKA

Pałac Generała Dąbrowskiego w Winnej Górze to instytucja kultury odpowiadająca za koordynację Szlaku Pracy Organicznej. Od 2021 roku Pałac organizuje konferencje herstoryczne, poświęcone roli kobiet w historii i współczesności. W 2022 roku odbyła się pierwsza konferencja zatytułowana „Herstorie. Praca organiczna kobiet”, koncentrująca się na działalności wielkopolskich organiczniczek. W 2023 roku zorganizowano drugą edycję pod hasłem „Organiczne. Praca, język, ciało”, która eksplorowała współczesne zagadnienia związane z pracą, językiem i ciałem w kontekście herstorycznym. W listopadzie 2024 roku odbyły się warsztaty w ramach wstępu do trzeciej konferencji, której głównym tematem będzie ekologia. Konferencja zaplanowana jest na wiosnę 2025 roku.

Więcej informacji na: pracaorganiczna.pl