Miał zginąć z rąk komunistów. Watykańskie śledztwo mówi co innego

Procesja długo zbliżała się do miejsca celebracji, bo oprócz asysty liturgicznej kroczyło w niej czterdziestu biskupów – prawie cały wietnamski episkopat. Wcześniej, po lewej stronie ołtarza, zbudowanego pod olbrzymim namiotem, miejsca zajęło prawie tysiąc duchownych. W pierwszym rzędzie zaś zasiedli przedstawiciele lokalnych władz, a także wiceminister ds. mniejszości etnicznych i religii w komunistycznym wietnamskim rządzie Nguyen Hai Trung.

To wydarzenie historyczne – po raz pierwszy w Wietnamie odbyła się beatyfikacja zamordowanego w 1946 r. ks. Franciszka Ksawerego Truonga Buu Diepa. Mszy beatyfikacyjnej, odprawianej 2 lipca tego roku, przewodniczył specjalny wysłannik papieża, filipiński kardynał Luis Antonio Tagle, a koncelebrował ją Polak – rezydujący w Wietnamie przedstawiciel Watykanu abp Marek Zalewski. 

Do centrum pielgrzymkowego przy grobie męczennika w Tac Say w Delcie Mekongu przybyło 70 tys. pielgrzymów. Jak to możliwe, że w kraju, gdzie jeszcze kilkanaście lat temu Kościół katolicki był prześladowany, komunistyczni notable uczestniczą w religijnych uroczystościach? 

Katolicka Agencja Informacyjna napisała – a za nią informację powtórzył m.in. konserwatywny portal PCH24 – że beatyfikowany wietnamski kapłan został zamordowany przez „komunistycznych milicjantów współpracujących z Viet Minh” (chodzi o założoną przez Ho Chi Minha partyzantkę). Gdyby to była prawda, sensacja byłaby jeszcze większa. Wyobraźmy to sobie: komunistyczne władze nie tylko godzą się na zorganizowanie uroczystości, ale nawet wysyłają swoich wysokich przedstawicieli na beatyfikację męczennika komunizmu. Czyżby bezprecedensowy akt skruchy?

Tak jednak nie jest. KAI powtórzyła rozpowszechnianą od lat legendę, że kapłan zginął z rąk komunistów, oddając swoje życie w zastępstwie kilkudziesięciu parafian, którzy mieli zostać spaleni w ryżowym spichlerzu. 

Tymczasem śledztwo prowadzone w latach 2011-2017 przez miejscową diecezję w ramach procesu beatyfikacyjnego wykazało, że ks. Diep zginął z rąk dwóch japońskich dezerterów, którzy zadali kapłanowi ciosy w głowę mieczami charakterystycznymi tylko dla wojska japońskiego.

Motywem była nienawiść Japończyków do krajów zachodnich i do katolicyzmu, spotęgowana przegraną wojną. Opinię tę wydano na podstawie pośredniego świadectwa – uznanego jednak za wiarygodne – parafianina ks. Diepa, który zaprzyjaźnił się ze skruszonym członkiem grupy zbrojnej pomagającej Japończykom i będącym świadkiem egzekucji.

Raport wspomina również o nienawiści i chęci zamordowania kapłana przez grupę posiadaczy ziemskich, z którymi ks. Diep wygrał kilka procesów sądowych w sporach o ziemię dla biednych chłopów.

Badania historyczne wykazały też, że ​​jest bardzo mało prawdopodobne, aby śmierć kapłana mogła mieć związek z Viet Minhem i siłami komunistycznymi. Zaraz po II wojnie światowej ruch ten dążył do zjednoczenia wszystkich Wietnamczyków, bez względu na wyznanie, w walce o wyzwolenie od francuskiego kolonializmu, a sam ks. Diep nie był aktywny politycznie. Świadectwa mówią, że odnosił się przyjaźnie do każdego ugrupowania – np. nie odmawiał jedzenia tym, którzy o nie prosili.

Beatyfikacja ks. Diepa nie jest więc ani wyrazem skruchy, ani sygnałem rozpoczęcia procesu rozliczania się komunistów z prześladowań religijnych. Choć rzeczywiście sytuacja katolików w Wietnamie od kilkunastu lat stopniowo zaczyna się poprawiać. 

W 2009 r. Watykan rozpoczął negocjacje z komunistami w sprawie mianowania biskupów. Podobną politykę rozmów dyplomatycznych Stolica Apostolska prowadziła z Chinami, gdzie jednak do dziś nie przyniosła ona oczekiwanych rezultatów.

W przeciwieństwie do Wietnamu, gdzie katolicy odzyskali swobodę kultu, zwłaszcza od momentu, gdy kraj otworzył się na państwa zachodnie, wprowadzając tzw. bambusową dyplomację (w 2021 r. sekretarz generalny Partii Komunistycznej Nguyen Phu Trong przyrównał politykę zagraniczną swego kraju do bambusa „o silnych korzeniach i elastycznych gałęziach”). Dalsze poszerzanie wolności religijnych ma nastąpić – jak zapewnia rząd wietnamski – od 1 stycznia 2027 r.

Po zakończeniu wojny i japońskiej okupacji Wietnamu kult ks. Diepa stał się powszechny. W 1969 r. Kościół wybudował mauzoleum nad jego grobem w parafii Tac Say. Zaczął się ruch pielgrzymkowy, zwłaszcza po zapoczątkowaniu w 1979 r. corocznych nabożeństw żałobnych w rocznicę śmierci męczennika, 12 marca. Liczba przyjezdnych z każdym rokiem rosła, w 1997 r. przy kościele powstało Franciszkańskie Centrum Pielgrzymkowe. 

25 listopada 2024 r. papież Franciszek ogłosił, że Diep „został zamordowany z nienawiści do wiary”, co pozwoliło na przeprowadzenie beatyfikacji bez potwierdzenia cudu.