Dlaczego się starzejemy i czy ten proces da się zatrzymać?

Od lat 90. w prasie pojawiają się doniesienia o odkryciu tego jedynego genu długowieczności albo genu starzenia, który – odpowiednio zmodyfikowany –  zapewni życie wieczne. Wśród nich wymienić warto gen i białko Klotho, nazwane na cześć jednej z Mojr, która przędła nić życia. Jego uszkodzenie u myszy i ludzi powoduje przedwczesne starzenie, choroby nerek i kości. Innym odkryciem były sirtuiny, czyli białka produkowane przez wiele organizmów, w tym ludzki, które hamują niektóre geny biorące udział w procesie starzenia. Zwiększenie ich aktywności przy pomocy diety miało przedłużyć życie.

W 2013 r. w czasopiśmie „Cell” opublikowano listę dziewięciu molekularnych filarów starzenia, która stanowiła podsumowanie dotychczasowych badań nad przyczynami tego procesu na poziomie genów, białek i komórek. Wśród nich wymieniono m.in. niestabilność genomu (co sprzyja występowaniu i gromadzeniu się mutacji w naszym DNA), skracanie telomerów (zakończeń nici DNA, które wraz z podziałami komórek skracają się, a kiedy są zbyt krótkie, komórka przestaje się dzielić) czy wyczerpanie komórek macierzystych, z których odtwarzają się poszczególne narządy. 

Wiele z tych mechanizmów nasila się pod wpływem czynników zewnętrznych, takich jak promieniowanie UV, toksyny (np. alkohol), wolne rodniki tlenowe czy zaburzenia metaboliczne (np. w cukrzycy). Sama obecność starych, zużytych komórek w organizmie napędza starzenie innych, bowiem wydzielają one substancje powodujące przewlekły stan zapalny.

Dekadę później ci sami autorzy pod kierunkiem profesora Carlosa Lópeza-Otína dodali do swojej listy trzy kolejne mechanizmy, w tym upośledzoną makroautofagię, czyli zdolności organizmu do oczyszczania się ze zużytych białek i fragmentów komórek, oraz dysbiozę, czyli zaburzenia w zakresie składu prozdrowotnych bakterii żyjących w naszym organizmie. Wspólny jest wniosek obu tych artykułów – wszystkie mechanizmy współdziałają w procesie starzenia.

Poznanie tych mechanizmów nie służy wyłącznie poszerzeniu naszej wiedzy. Znając je, możemy spróbować zatrzymać lub odwrócić ich efekty. Trwają prace nad terapiami genowymi, które mają naprawiać uszkodzenia DNA lub wydłużać telomery, choć jesteśmy bardzo daleko od wprowadzenia ich do praktyki. W badaniach klinicznych są też niektóre senolityki, czyli leki usuwające starcze komórki. Przykładowo, dasatynib z kwercetyną w badaniach przedklinicznych poprawia funkcje nerek i chroni przed utratą tkanki kostnej, ale pojawiają się doniesienia o niekorzystnym efekcie na neurony.

Wciąż jednak poza unikaniem czynników ryzyka, ruchem, adekwatną kontrolą chorób przewlekłych i zdrową dietą (bogatą np. we flawonoidy, które redukują wolne rodniki), współczesna medycyna nie posiada tabletki na starość.