Wielka machina losująca. Felieton Tomasza Stawiszyńskiego

Na łamach pisma „Cell Reports” grupa hiszpańskich naukowców pod przewodnictwem prof. Manela Estellera opublikowała wyniki najszerzej, jak dotąd, zakrojonych badań nad parami nadzwyczajnie podobnych do siebie ludzi. Wcześniej, w ramach projektu „I’m Not a Look-Alike!” („Nie jestem sobowtórem!”), wytypował ich – do celów czysto artystycznych – kanadyjski twórca François Brunelle. Z pomocą rozbudowanych narzędzi diagnostycznych – analiz DNA, epigenetyki oraz składu flory jelitowej – badacze dokonali szczegółowych pomiarów. I ustalili, że istotnie, pomiędzy osobami tak podobnymi, że algorytm analizujący rysy twarzy identyfikował je jako bliźnięta jednojajowe, istnieje zaskakująca zgodność na poziomie genetycznym. Pozostałe elementy – epigenetyka i flora jelitowa – już w taki sposób nie korelują, co oczywiście jest zrozumiałe: mamy do czynienia z osobami, które wyrastały w różnych środowiskach, to są zaś właśnie czynniki zdeterminowane środowiskowo.

W każdym razie naukowe wnioski wyglądają następująco: w gigantycznej genetycznej maszynie losującej co jakiś czas, przypadkowo, konfigurują się niezwykle ze sobą zbieżne układy genów. Im więcej ludzi na świecie, tym większe prawdo­podobieństwo, że taka odpowiedniość się zdarzy, a do tego współcześnie, dzięki internetowi, coraz łatwiej na swojego sobowtóra natrafić.

Cóż, brzmi to wszystko racjonalnie, słyszeliśmy już przecież nie raz, że tak to się właśnie odbywa: że struktura naszych ciał i umysłów jest efektem ślepego procesu biologicznego, działającego wedle reguł ewolucji i matematyki. Niemniej jest w tym coś paradoksalnego, osobliwego i niepokojącego. Abstrahując już od ambiwalencji samej figury sobowtóra – nieprzypadkowo tak obsesyjnie analizowanej w epoce romantyzmu, kiedy wykuwało się nowoczesne rozumienie jednostki – konfrontują się tutaj ze sobą dwa nieprzystawalne wymiary. A mianowicie: subiektywne poczucie indywidualności – że jesteśmy tym, kim jesteśmy, nie zaś kimś innym; że posiadamy unikalną kompozycję jakości, które się nigdzie w ten sam sposób nie powtarzają; że – niezależnie od tego, czy nam się ta kompozycja podoba, czy też wolelibyśmy inną – sprzęgnięta jest ona organicznie z naszym poczuciem „ja”. Oraz: bezosobowa matryca natury, raz po raz wytwarzająca kolejne egzemplarze żywych istot, nieustannie tasująca elementy, z których składa się wszystko, co żywe.

Wbrew pozorom, wbrew rozmaitym, z obu zresztą stron czasami padającym, deklaracjom o autonomii tych terytoriów – nauka i religia nieuchronnie wchodzą ze sobą w kolizję. Nie chodzi tu jednak o to, że nauka demistyfikuje jakieś konkretne religijne wyobrażenia bóstwa – ostatecznie zawsze można powiedzieć, że mają one charakter metaforyczny i tylko w przybliżeniu kierują nas w stronę jakiejś nieopisywalnej, niedotykalnej transcendencji.

Istota tej kolizji rozgrywa się gdzieś indziej, a mianowicie w metodycznym odsłanianiu przez naukę kolejnych pokładów przypadkowości, ślepoty i bezosobowej buchalterii, którymi rządzony jest ten świat. To właśnie w tym wymiarze następuje nieuchronne zderzenie opowieści, wedle której rzeczywistość ma źródła w jakimś nadumyśle, cechującym się miłością i dobrem, z opowieścią o brutalnej logice tej wielkiej naturalnej machiny losującej, która stoi za naszym istnieniem, przynajmniej w jego ziemskim, materialnym wymiarze.

Czy da się tę religijną opowieść pomimo to zachować? Jej niesłychana żywotność wskazuje, że tak. Nawiasem mówiąc, jest osobliwą, a może nawet zagadkową ironią losu, że wszystkie te ślepe i bezosobowe procesy tak ukształtowały nasze mózgi, że wytworzyły one pojęcie transcendencji i wciąż poszukują w świecie tego, co niewidzialne. ©