Stać nas na najlepiej działającą pomoc społeczną w Europie. Przygotujmy się na przyszłość

Jeżeli coś nazywa się „Badaniem Budżetów Gospodarstw Domowych”, trudno doprawdy oczekiwać, by omówienie takiego dokumentu przebiło się na czołówki serwisów informacyjnych. Polskie media o statystykach ubóstwa piszą i mówią okazjonalnie, w czym podświadomie naśladują polską klasę polityczną. No właśnie, kiedy ostatnio słyszeli Państwo kogoś z rządu lub opozycji mówiącego o ubóstwie i wykluczeniu?

Politycy mają na to łatwiutkie wytłumaczenie. Bieda we współczesnej Polsce ma charakter marginalny, występuje punktowo, nie potrzebuje więc namysłu systemowego. Wystarczą zasoby państwa i jego instytucji, by nie dać się jej ponownie rozkręcić, jak miało to miejsce w latach 90. ubiegłego stulecia. 

Argumentów dla takiego sposobu myślenia na pierwszy rzut oka dostarcza wspomniane powyżej badanie GUS, z którego wynika, że skrajnym ubóstwem (za tym statystycznym eufemizmem często kryje się egzystencjalny dramat ludzi, którym w oczy zagląda po prostu głód i choroby) zagrożonych było w ub. roku 5,3 proc. mieszkańców kraju, minimalnie więcej niż w 2024 r.

Owszem, mowa o rzeszy ludzi równej mniej więcej populacji Warszawy, ale problem biedy w przekładzie na język doraźnej polityki sprowadza się do trendów. Dopóki nie ma znaczących przyrostów odsetka zagrożonych skrajnym ubóstwem, dopóty nie ma sprawy. W targach z elektoratem poręczniejszą monetą są zapowiedzi ambitnych projektów infrastrukturalnych czy opowieści o doganianiu Wielkiej Brytanii. A może i Niemiec, cóż szkodzi obiecać? 

Tymczasem eksperci od polityki społecznej i walki z wykluczeniem od lat proszą o drobnostkę, której wprowadzenie może realnie poprawić byt tysięcy najuboższych polskich rodzin. Chodzi o zmianę fatalnej w skutkach metody waloryzacji progów uprawniających do skorzystania z pomocy społecznej, która zmienia się raz na trzy lata. Ostatnia miała miejsce w styczniu ub. roku, na kolejną poczekamy więc do roku 2028 (choć przepisy dają Radzie Ministrów możliwość dokonywania tej zmiany co 12 miesięcy). 

Aby skorzystać z pomocy państwa, trzeba obecnie dysponować dochodami na poziomie do 1010 zł dla osoby gospodarującej samotnie lub do 823 zł na osobę w przypadku rodziny. W przyszłym roku również. 

W tym samym czasie państwo polskie piórami własnych statystyków GUS oszacuje i ogłosi nowe progi minimum egzystencji, które pójdą w górę, bo tak po prostu działa inflacja. W efekcie wzrośnie liczba Polek i Polaków, których formalnie uznaje się za zagrożonych skrajnym ubóstwem, ale nie mają prawa do pomocy społecznej z jednego prostego powodu – bo ich dochody o kilkanaście, a czasem i kilka złotych wystają poza tzw. próg interwencji społecznej. 

Można by w tym dopatrywać się nawet makiawelicznej próby strzyżenia statystyk liczby uprawnionych do takiego wsparcia, gdyby rzeczywistość nie była jeszcze gorsza. W maglu polskiej polityki nikt się tym po prostu nie przejmuje.    

Dobre samopoczucie naszej klasy politycznej może brać się także z lektury danych unijnego Eurostatu, który pokazuje, że w walce z ubóstwem Polska poczyniła spore postępy i w efekcie lokuje się dziś w gronie państw Wspólnoty, które mają z tym relatywnie najmniejszy problem. 

Unijny wskaźnik AROPE (At Risk of Poverty or Social Exclusion) dla naszego kraju wyniósł w ub. roku 15 proc. i był drugim najniższym wśród 27 krajów Wspólnoty (lepiej z biedą i wykluczeniem radziły sobie jedynie Czechy). Średnia dla całej UE wyniosła aż 20 proc.

Łagodna ocena skali i dotkliwości polskiego ubóstwa w wykonaniu unijnych statystyków po części jest jednak efektem metodologicznym, a w części bierze się nadal z dziedzictwa PRL, nie działań rządzących. Blisko 90 proc. polskich seniorów dysponuje np. własnym mieszkaniem i nie obawia się wahań cen na rynku najmu. W całej Unii ten sam odsetek sięga obecnie 67 proc. 

Bieżąca polityka mogłaby za to zrobić coś na przyszłość. Polska nie tylko szybko się bogaci, ale także wyludnia. Za kilka lat – to nie tania figura retoryczna, lecz opis sytuacji – będzie się tu liczył każdy człowiek. Dlatego już teraz, korzystając z ostatnich promyków potransformacyjnej koniunktury, Polska winna szykować się na lata mniej tłuste. Do listy wielkich projektów cywilizacyjnych obok CPK, elektrowni jądrowych i super szybkiej kolei czas więc dopisać coś na kształt „Centralnej Przystani Socjalnej”. 

Stać nas na najlepiej działającą pomoc społeczną w Europie i najskuteczniejsze zapobieganie ubóstwu. To równie ważne jak największa lądowa armia Europy, ale znacznie tańsze. 

EUROBIEDA. Bezpośrednie porównania krajowych i europejskich wskaźników dobrostanu materialnego bywają trudne, a czasem po prostu nie mają sensu, bo w ich konstrukcji występują zbyt duże różnice. Polska stosuje podejście stricte wydatkowe, mierząc co roku wartość koszyka produktów i usług niezbędnych dla funkcjonowania na najbardziej podstawowym, niezagrażającym zdrowiu i życiu poziomie. 

Eurostat w swoim AROPE woli tymczasem podejście bardziej złożone i poza dochodami gospodarstwa domowego uwzględnia także czynniki niejako wynikające ze stanu portfela, które znacząco upośledzają zdolność do poprawy własnych warunków życiowych. Zagrożenie ubóstwem w ujęciu Eurostatu to nie tylko brak pieniędzy, ale także np. brak samochodu, który ogranicza dostęp do kultury, albo warunki lokalowe, które utrudniają zarobkowanie. 

MR