„Słodko-gorzki eros” Anne Carson: wirujący sens naszych lektur

Napisany w połowie lat 80. „Słodko-gorzki eros” to zarówno pierwsza książka Carson, jak i pierwsza pozycja, która ukazała się w polskim tłumaczeniu w roku 2020 (autorką świetnego przekładu jest Renata Lis). Zaraz potem dostaliśmy trzy bardzo różne pozycje z dorobku Kanadyjki: „Autobiografię czerwonego” (Ossolineum, 2022), „Piękno męża” (Słowa na wybiegu, 2022) oraz tom „Dekreacja. Wiersze, eseje, opera” (Ossolineum, 2024). 

„Słodko-gorzki eros” to sięgająca do źródeł europejskiej literatury opowieść o ruchu znaczeń i uczuć, nieustannym wirowaniu sensów. Punktem wyjścia opowieści Carson jest scena zaczerpnięta z jednego z tekstów Franza Kafki, w którym pewien filozof próbuje pochwycić kręcącego się bączka, dziecięcą zabawkę.

Gdy to wreszcie następuje, mężczyzna wydaje się rozczarowany. Tak samo działa w nas stan zakochania i proces lektury, tłumaczy Carson. Dopóki próbujemy pochwycić sens naszych uczuć albo sens lektury, w której jesteśmy zanurzeni, świat wokół zdaje się błyszczeć i skrzyć niczym obracający się bączek. Gdy jednak uczucie obumiera, a lektura zostaje ostatecznie zinterpretowana, pochłania nas pełen goryczy smutek. Zabawa się kończy.

Dlaczego literatura opóźnia spełnienie

Wychodząc od najstarszych tekstów literackich – rozpracowywanych wers po wersie utworów Safony, dialogów Platona, fragmentów z Homera – Carson pokazuje, jak literatura potrafi nas skutecznie zwodzić i uwodzić. W swych prapoczątkach (a warto pamiętać, że klasyczna powieść wywodzi się z gatunku zwanego romansem) opowiadała nam ona przecież o losach rozdzielonych kochanków. Dwójka bohaterów za wszelką cenę pragnęła być ze sobą, a kapryśny los albo złośliwy bożek rzucał ich miłości nieustanne wyzwania, co rusz ich od siebie oddalając. 

Wszystko to, co dzieje się podczas rozłąki, wszelkie awantury i przygody, stanowią właściwą treść literatury. Dlatego właśnie zadanie pisarza bądź pisarki polega na umiejętnym odwlekaniu rozkoszy dwójki bohaterów. W tym sensie twórca prowadzi grę nie tylko z postaciami, które tworzy, ale również czytelnikami kibicującymi parze. Podczas gdy czytelniczka i czytelnik trzymają kciuki za szczęśliwe zakończenie, autor, paradoksalnie, robi wszystko, by je uniemożliwić.

Anne Carson, SŁODKO-GORZKI EROS. ESEJ, przeł. Renata Lis, Ossolineum 2025