Erich von Däniken nie żyje – klasyk teorii o kosmitach i pseudonauce

Zdziwiłem się bardzo, przeczytawszy, że 10 stycznia, w pięknym wieku 90 lat zmarł Erich von Däniken, byłem bowiem przekonany, że od dawna nie żyje. Dzielę się tym zdziwieniem, bo wydaje mi się, że mówi coś o losach tego giganta pseudonauki, klasyka humbugu, błyskotliwego i utalentowanego literacko hotelarza ze Szwajcarii, który święcie wierzył, że przybysze z odległych galaktyk mieli decydujący wpływ na losy ludzkości. 

Pod koniec lat 60. ubiegłego stulecia właśnie z powodu tej wiary porzucił hotelarski fach i oddał się całkowicie swej pasji. W efekcie powstało kilkadziesiąt książek, w których – analizując stare papirusy, teksty biblijne, wykresy i obiekty architektoniczne – usiłował dowieść, że stoją za tym wszystkim kosmici. 

Niczym Indiana Jones – postać nim niewątpliwie inspirowana, co stało się wprost jasne w filmie „Indiana Jones i Królestwo Kryształowej Czaszki” – podróżował do różnych egzotycznych krain i tropił tam ślady obcych cywilizacji.

Śmiałość jego tez była jednak od początku odwrotnie proporcjonalna do siły przemawiających za nimi dowodów. Naukowcy bez trudu punktowali jego naciągane teorie, selektywne (delikatnie mówiąc) podejście do faktów i fantazmaty podawane w opakowaniu „odważnej” refleksji. Niezależnie od tych krytyk, Däniken błyskawicznie podbił czytelnicze serca: stał się autorem bestsellerowym i wydawanym w kilkudziesięciu językach.

Boom jego popularności u nas to chyba lata 70. i 80., ale mnóstwo wznowień i pierwszych edycji pojawiło się także w ostatniej dekadzie XX w. Niejednokrotnie też Polskę odwiedzał, a na spotkania z nim przychodziły tłumy. W 1977 r. w redakcji tygodnika „Kultura” odbyła się też dyskusja z jego udziałem. Opcję krytyczną reprezentował Bogusław Wolniewicz – zmarły w 2017 r. filozof i logik, w ostatnich latach życia znany głównie ze skandalizujących politycznych wystąpień, jednak dla współczesnej polskiej nauki postać o wielkim znaczeniu i zasługach. 

Wolniewicz – w swoim niepodrabialnym stylu – skwitował twórczość Dänikena w słowach krótkich i żołnierskich: nazwał ją „prostą bzdurą” i „pomysłem niegodnym uwagi”. Ale zaznaczył przy tym, że prawdopodobnym źródłem jej popularności jest zjawisko wkraczania pseudonauki w sferę opustoszałą po religii.

Jest coś niezwykle trafnego w tej obserwacji, dziś skądinąd jeszcze bardziej niż pół wieku temu. 

W podobnym duchu o fascynacjach UFO i przybyszach z kosmosu wyrażał się Carl Gustav Jung, dla którego był to fenomen o charakterze ściśle religijnym. Współczesny człowiek wyzbyty metafizyki – pisał w książce „Nowoczesny mit” – pokłada nadzieję na zbawienie już tylko w technologii, a przedstawiciel obcej, zaawansowanej cywilizacji jest dlań idealnym substytutem bóstwa.

I chyba tym właśnie należy tłumaczyć wielką popularność Dänikena – wybitną zdolnością do wyrażania tęsknot, fantazji i pragnień swojej epoki.

Nieprzypadkowo jego proza stała się obfitym źródłem inspiracji dla kina, literatury czy komiksu: oprócz Indiany Jonesa starczy przywołać serial „Gwiezdne wrota” i niedawnego „Prometeusza” (czyli prequel „Obcego”). 

No i oczywiście kultowy polski cykl komiksów „Bogowie z kosmosu” ze scenariuszem Alfreda Górnego i Arnolda Mostowicza oraz rysunkami Bogusława Polcha, którego kolejne zeszyty opatrywane były adnotacją „Według Ericha von Dänikena”. Nie zapomnę ekscytacji, z jaką zaczytywałem się w tych historiach na początku lat 90.

W okolicach lat 2000. sława Dänikena zaczęła jednak przygasać, a w ostatniej dekadzie, kiedy nastąpiła prawdziwa eksplozja irracjonalizmu, zajął on miejsce w panteonie zasłużonych i zakurzonych klasyków.

Popularność zyskało wielu jego naśladowców, a także propagatorów teorii spiskowych i pseudonauki, cechujących się o wiele większą siłą przebicia. Butnych, pewnych siebie, bezczelnych, świetnie zorientowanych w realiach nowych technologii, umiejętnie przykrawających swój przekaz do potrzeb publiczności żyjącej w świecie coraz mniej przewidywalnym i coraz bardziej napawającym lękiem. 

Owszem, w twórczości takich tuzów gatunku jak Graham Hancock (spec od pseudoarcheologii) czy David Icke (ekspert od reptilian) znać inspiracje Dänikenem, ale – nie da się ukryć – uczniowie przerośli mistrza, zwłaszcza jeśli chodzi o zdolność do przyciągania uwagi i monetyzowania swoich rewelacji.

Może to naturalna kolej rzeczy, a może Däniken nie odnalazł się po prostu w tych nowych, drapieżnych warunkach. Mam wrażenie, że nigdy nie był człowiekiem cynicznym, był po prostu bajkopisarzem, który cokolwiek minął się z powołaniem. Poszukiwaczem niesamowitości, który odrobinę zbyt mocno uwierzył, że trafił na trop wielkiej tajemnicy. 

Jego przekaz nigdy nie był toksyczny tak, jak toksyczna i agresywna bywa współczesna pseudonauka i spiskowa paranoja. Nie podkopywał społecznego zaufania, nie wciągał w myślowe pułapki bez wyjścia, snuł po prostu swoje fantazje i szukał odpowiedzi na fundamentalne pytania. 

Było w nim, krótko mówiąc, coś ujmującego i... poczciwego. W historii nauki z całą pewnością się nie zapisze, w historii popkultury, a nade wszystko w historii nieposkromionej ludzkiej wyobraźni, ma już jednak zapewnione poczesne miejsce.