Lustro biografii

Nasza historia widziana przez pryzmat tysięcy jednostkowych losów, tysięcy postaci nie tylko pierwszego planu.

„Polski Słownik Biograficzny” zaczął się ukazywać w 1935 r., jego inicjatorem i pierwszym redaktorem głównym (takiej terminologii wówczas używano) był prof. Władysław Konopczyński, wydawcą – Polska Akademia Umiejętności. Do chwili wybuchu II wojny opublikowano cztery tomy, po wojennej przerwie dwa następne. Stalinizm przyniósł kolejną kilkuletnią przerwę – w 1949 r. prof. Konopczyńskiego zmuszono do rezygnacji i wkrótce potem zmarł, tom siódmy ukazał się dopiero w roku 1958. Wydawanie „Słownika” przejęła Polska Akademia Nauk, kierowanie nim powierzono prof. Kazimierzowi Lepszemu. W 1964 r. redaktorem naczelnym został na ćwierć wieku prof. Emanuel Rostworowski, po jego śmierci stanowisko to objął po raz pierwszy historyk literatury – prof. Henryk Markiewicz, a od 2003 r. szefem redakcji jest prof. Andrzej Romanowski. Wydany właśnie zeszyt 200 jest zarazem zeszytem pierwszym tomu 49 – wedle obecnych założeń całość liczyć będzie sześćdziesiąt tomów i uwzględnia się w niej biografie osób zmarłych do 2000 r. włącznie. Liczba biografii zbliża się już do dwudziestu siedmiu tysięcy.

Brzmi to cokolwiek sucho, a narracja poszczególnych haseł – skądinąd przynoszących często nowe ustalenia i prostujących powtarzane wcześniej błędy – jest obiektywna, rzeczowa i pozbawiona emocji. Dla mnie jednak każdy zeszyt „PSB” stanowi lekturę niezwykle wciągającą. Za sprawą porządku alfabetycznego sąsiadują tutaj ludzie wielu epok i różnorodnych profesji, a także nierównych zasług. Za beznamiętnie relacjonowanymi faktami kryją się wielkie i mniejsze dramaty, a kolejne biogramy przynoszą konkretyzację epizodów naszej historii, przywołują postacie zapomniane, inne zaś pozwalają na nowo zobaczyć.

Zeszyt 200 otwiera architekt Hilary Szpilowski (1753–1827), a zamyka liczne grono Szubertów, z krakowskim fotografem Awitem (1837–1919) i zmarłym w 1860 r. botanikiem Michałem, założycielem warszawskiego Ogrodu Botanicznego. Pośród pisarzy jest Ludwik Sztyrmer (1809–1886) – niezwykły prozaik nazywany polskim E.T.A. Hoffmannem, uczestnik powstania listopadowego, zesłaniec, potem oficer armii rosyjskiej, awansowany pod koniec życia do rangi generała. Jest Stanisław Szpotański (1880–1936), historyk doby romantyzmu i powieściopisarz zupełnie zapomniany, choć wznowienie jego „Prometeuszy” było w 1946 r. jedną z pierwszych publikacji Instytutu Literackiego Jerzego Giedroycia; „Słownik” przypomina też, że syn Stanisława, Zenon Szpotański, publikował w „Tygodniku Powszechnym” i „Znaku”. Jest sławny fraszkopisarz Jan Izydor Sztaudynger (1904––1970) oraz publicystka i powieściopisarka Wanda Melcer (1896–1972): znalazła się w tym zeszycie, bo jej pełne nazwisko to Wanda z Melcerów Rutkowska-Sztekkerowa, a jej drugi mąż Teodor Sztekker (1897–1934), zawodowy mistrz świata w zapasach, ma również swoje hasło.

Biogram Mariana Sztajnsberga, zamordowanego w warszawskim getcie szefa Księgarni Hoesicka, wydawcy m.in. „Pożegnania jesieni” Witkacego oraz wierszy Iłłakowiczówny, Pawlikowskiej, Iwaszkiewicza i Lieberta, przypomina, że był on mężem słynnej aktorki Mieczysławy Ćwiklińskiej. Niewiele stron dzieli sylwetki Jerzego Sztachelskiego (1911–1975), lekarza, działacza komunistycznego, po wojnie wieloletniego ministra zdrowia, po Październiku ’56 dyrektora Urzędu ds. Wyznań, i Tadeusza Szturm de Sztrema (1892–1968), ekonomisty, działacza socjalistycznego, podczas II wojny działacza podziemia i współpracownika Rady Pomocy Żydom, potem więźnia doby stalinizmu. Są dwaj wybitni pianiści, Stanisław Szpinalski (1901–1957) i Henryk Sztompka (1901–1964), a także zmarły w obozie Mauthausen-Gusen kompozytor Jan Sztwiertnia (1911–1940), ewangelik z Ustronia, przypomniany niedawno przez Jerzego Pilcha... Czas przerwać to wyliczenie, lektura „PSB” ma właściwości nieco narkotyczne – czekamy na następne zeszyty! (Instytut Historii PAN, Warszawa-Kraków 2013, ss. 160.)