Tomik Lermontowa ofiarowany niemieckiemu jeńcowi przez rosyjską lekarkę i studiowany podczas bezsennych nocy w obozowym lazarecie. Poemat Rilkego o kornecie Krzysztofie Rilke wyuczony na pamięć w... karcerze dzięki współwięźniowi, profesorowi gimnazjalnemu z Wiednia. Wiersze Władysława Sebyły, recytowane w niemieckim przekładzie w Warszawie, w obecności wdowy po zamordowanym w Katyniu poecie...
Biografia Karla Dedeciusa stanowić może ilustrację burzliwych dziejów dwudziestowiecznej Europy, dla niego samego jednak najważniejsze nie są wielkie wydarzenia historyczne, lecz konkretne ludzkie losy i ich "tajemnicza natura", przede wszystkim zaś - literatura, która pomaga znaleźć do nich klucz, daje sposobność do dialogu z samym sobą, z innymi, z historią właśnie. Szlak tej biografii biegnie pod prąd, wbrew stereotypom, odkrywa nieznane nam światy, każe inaczej spojrzeć na wiele spraw. Symboliczna łódź, znajdująca się w herbie rodzinnego miasta Karla Dedeciusa, pozwala pokonać nurt rzeki, przeprawić się na jej drugi brzeg, połączyć to, co rozdzielone. Praca Dedeciusa, "Übersetzera" - to słowo oznacza nie tylko tłumacza, także tego, kto przenosi coś na drugą stronę, przewoźnika - daje mu szczególną perspektywę.
Kiedy "Europejczyk z Łodzi" ukazał się przed dwoma laty po niemiecku u Suhrkampa, Joachim Trenkner przypomniał na tych łamach dorobek autora: ogromna liczba przekładów, w znacznej części powstałych zresztą wtedy, gdy zasadniczym zajęciem ich twórcy była absorbująca praca w towarzystwie ubezpieczeniowym Allianz; edycja pięćdziesięciu tomów Biblioteki Polskiej; stworzenie Deutsches Polen-Institut w Darmstadt... Zasługi Dedeciusa doceniono na rozmaite sposoby, włącznie z nazwaniem jednego z łódzkich gimnazjów jego imieniem i odznaczeniem go orderem Orła Białego. Książka warta jest jednak lektury nie z powodu zasług autora, ale po prostu dla samej siebie.
Trzy najciekawsze wątki to, po pierwsze - dzieje czesko-szwabskiej rodziny Dedeciusa i jego dorastanie w wielokulturowej Łodzi czasów II Rzeczypospolitej, po drugie - jego wojenne losy i powściągliwy opis lat spędzonych w sowieckiej niewoli, po trzecie - portrety najwybitniejszych postaci powojennej kultury polskiej, z którymi autorowi dane się było zaprzyjaźnić. Są wśród nich Stanisław Jerzy Lec - jego aforyzmy, do których Dedecius długo przekonywał wydawcę, odniosły potem w Niemczech olbrzymi sukces - Czesław Miłosz, Julian Przyboś, Tadeusz Różewicz, Zbigniew Herbert, Wisława Szymborska, Kornel Filipowicz, Stanisław Barańczak. Przewija się postać Jerzego Kwiatkowskiego, znakomitego znawcy literatury współczesnej ("nie wszyscy krytycy nimi są" - zaznacza z humorem autor), jest też - o czym pisał Trenkner - Jerzy Turowicz i redakcja na Wiślnej.
Wiele tu paradoksów: niemiecki chłopiec, który kończy polskie gimnazjum im. Żeromskiego i którego polszczyzna staje się w pewnej chwili bogatsza niż język rodzinnego domu; Dedecius-senior, urzędnik polskiej policji, antyfaszysta, który w 1945 roku decyduje się pozostać w Łodzi i przypłaca to życiem; młody rekrut walczący pod Stalingradem za niemiecką ojczyznę, w której nigdy nie był; jeniec, który rezygnuje z próby wcześniejszego wydostania się z obozu na podstawie polskiego obywatelstwa. Przekonują go do tego polscy współwięźniowie, on jednak odmawia. "Próbowałem im wyjaśnić, że można zmienić obywatelstwo, ale niepodobna wyrzec się rodziców, przynależności narodowej, wychowania ani wiary. Zamierzałem ze wszystkimi konsekwencjami wziąć na swoje barki przeznaczenie nałożone mi przez wojnę. Tak jak wszyscy inni Niemcy". Zwłaszcza polski czytelnik powinien tę książkę koniecznie przeczytać! (Wydawnictwo Literackie, Kraków 2008, ss. 422. Przełożyła Sława Lisiecka. W tekście ilustracje, na końcu indeks osób.)
„Tygodnik Powszechny” – jedyny polski tygodnik społeczno-kulturalny.
30 tys. Czytelniczek i Czytelników. Najlepsze Autorki i najlepsi Autorzy.
Wspólnota, która myśli samodzielnie.
Artykuł pochodzi z numeru TP 51-52/2008
