Krajowy Plan Odbudowy to impuls dla kultury

Narodowy Instytut Muzyki i Tańca to instytucja kultury, której misją jest działalność na rzecz rozwoju polskiej kultury muzycznej i tanecznej. Od 2024 r. NIMiT realizuje inwestycję A2.5.1 w ramach Krajowego Planu Odbudowy dla kultury. Składa się ona z dwóch elementów: programu grantowego oraz programu stypendialnego. Pierwszy z nich dotyczy instytucji kultury, organizacji pozarządowych oraz małych i średnich przedsiębiorstw, drugi – indywidualnych twórców, edukatorów, animatorów i naukowców.

Jednymi z najważniejszych celów programu są wzmocnienie potencjału sektora kultury oraz złagodzenie długofalowych skutków pandemii covid-19, takich jak problemy ekonomiczne instytucji czy brak dostępu do kultury dla odbiorców. Wzięcie udziału w naborach było dla wielu podmiotów szansą na uzyskanie wsparcia finansowego na projekty rozwijające kompetencje cyfrowe i ekologiczne. 

Szczególnie doceniane były te przedsięwzięcia, które aktywizowały lokalną społeczność lub promowały różnorodność kulturową poszczególnych regionów. Program KPO dla kultury kładł również duży nacisk na inicjatywy upowszechniające dobra kultury, które wcześniej nie były dostępne dla szerszej publiczności z powodu barier związanych z niepełnosprawnością czy wykluczeniem społecznym. Wreszcie kluczowe znaczenie miała innowacyjność – możliwość dofinasowania zyskały projekty wykraczające poza standardowe ramy, popularyzujące współpracę kultury z sektorami nauki, technologii i biznesu. 

A jak te zamierzenia wyglądały w praktyce? Najlepiej pokazują to przykłady konkretnych inicjatyw wybranych z obu naborów programu KPO dla kultury. 

Kultura lokalna i włączająca

Konieczność zaangażowania się w twórcze inicjatywy po pandemii dostrzegło wiele instytucji kultury z większych ośrodków miejskich. Jednym z nich jest Centrum Kultury w Lublinie, organizator Festiwalu Bliski Wschód. Wydarzenie to stanowiło odpowiedź na pokojowe protesty w Białorusi i wywołane nimi represje. 

Niezależni twórcy teatralni z tego regionu zostali wówczas zmuszeni do emigracji lub zejścia do podziemia. W ramach festiwalu zaprezentowali oni bogatą twórczość białoruską i ukraińską w formie spektakli, wspólnych warsztatów, laboratoriów i dyskusji panelowych. Oprócz posiadania niewątpliwych walorów artystycznych, wydarzenie stanowiło wyjątkową okazję do spotkania dla twórców, którzy mają ograniczone możliwości wspólnotowego działania. Jak podkreśla organizator:

„Festiwal prezentował (...) twórczość białoruską i ukraińską, która łączy dziedzictwo pokoleń z najnowszymi, alternatywnymi trendami w sztuce współczesnej. Spektakle, choć naznaczone doświadczeniami wygnania, stanowią niezwykle wartościowy i unikalny punkt styku między tradycją a nowoczesnością”.

Minifestiwal muzyki elektronicznej „El Fest” to z kolei wyjątkowe wydarzenie zorganizowane w mniejszej miejscowości – Siemianowicach Śląskich. Jego głównym założeniem było popularyzowanie polskiej muzyki elektronicznej i dorobku jej twórców. Siemianowickie Centrum Kultury od wielu lat stara się upowszechniać kulturę muzyczną na arenie lokalnej, jednak „El Fest” okazał się czymś więcej niż tylko nowym muzycznym przedsięwzięciem – pokazał, że warto realizować wydarzenia kulturalne poza dużymi aglomeracjami, a także wspierać rozwój sektora kultury w miejscach, które nie są tradycyjnymi centrami sztuki. 

Kultura bez barier

Z dofinansowań projektów kulturalnych w ramach KPO skorzystały także organizacje pozarządowe, które za cel stawiają sobie między innymi aktywizację społeczną osób z niepełnosprawnościami. Jednym z podmiotów o takim profilu działalności jest Stowarzyszenie „De Facto”, które w 2024 r. zrealizowało dwa koncerty w ramach XIV Festiwalu Kultury i Sztuki dla Osób Niewidomych. 

Oba wydarzenia muzyczne zostały zinterpretowane przez tłumaczy Polskiego Języka Migowego oraz opatrzone ścieżką audiodeskrypcji „na żywo”, co pozwoliło osobom wykluczanym na co dzień z życia kulturalnego na znacznie bardziej aktywne uczestnictwo w kulturze. 

Organizacje pozarządowe często poprzez swoją działalność kulturalną przyczyniają się do tworzenia lokalnych społeczności. Jednym z takich podmiotów jest Stowarzyszenie Anthill. W ramach inicjatywy „W nowym kinie” przeprowadzone zostały warsztaty dla młodych grafików oraz wspólne opracowanie animacji w formie mappingu, którą następnie zaprezentowano na elewacji zabytkowego budynku – Lubelskich Zakładów Tytoniowych. Inicjatywa zakładała stworzenie miejsca do rozwoju dla przyszłych twórców wizualnych i zaproponowanie nowej formy prezentacji sztuki w przestrzeni miejskiej, a przy tym zbudowanie trwałej wspólnoty zajmującej się edukacją kulturalną w regionie. 

Kultura postępu

Jednym z celów programu KPO jest wspieranie transformacji zielonej i cyfrowej w sektorze kultury. Z tej możliwości w bardzo dużym stopniu skorzystali mali i średni przedsiębiorcy. Jednym z nich jest firma intui Kordian Klecha, twórca „GeneraCity” – eksperymentalnego projektu z pogranicza sztuki cyfrowej i technologii przełomowych. Jego celem jest codzienne generowanie unikalnego dzieła sztuki powstającego w oparciu o dane zbierane w przestrzeni miejskiej, na przykład systemy monitoringu jakości powietrza. W efekcie użytkownicy mogą kolekcjonować „miejskie autoportrety” będące zapisem nie tylko warunków fizycznych, lecz także atmosfery i rytmu życia danego miejsca.

Innowacyjność projektu polega na wykorzystaniu aż trzech technologii przełomowych: internetu rzeczy (zbierającego dane), generatywnej sztucznej inteligencji (tworzącej sztukę) i blockchainu (zapewniającego unikalność i trwałość). Co ważne, uwzględnia również komponent edukacyjno-środowiskowy: poprzez wizualizację takich parametrów jak temperatura miasta w upalne dni ułatwia rozumienie wpływu procesów klimatycznych na nasze codzienne życie. 

„Jesteśmy zadowoleni z tej pilotażowej realizacji – podkreśla Kordian Klecha, właściciel intui. – Udało się potwierdzić intuicję, że strumienie danych mogą być przekształcane w dzieła sztuki (...) udało się znaleźć estetyczną formułę, która rzeczywiście tworzy dzieło na podstawie danych – a nie tylko wizualizuje je. To różnica fundamentalna: nie chodzi o wykresy ani o »pokazanie« liczb, lecz o to, żeby dane napędzały formę i narrację wizualną”.

KPO. Efekty na lata w kulturze

Każdy podmiot objęty wsparciem w programie KPO, niezależnie od wysokości dotacji, charakteru organizacji czy segmentu, w którym składał wniosek, wykorzystał otrzymane środki nie tylko do rozwoju własnych umiejętności cyfrowych i ekologicznych, lecz także do dzielenia się swoimi pomysłami z odbiorcami wydarzeń. 

Propozycje zyskały zarówno walor nowatorski, jak i edukacyjny, przyczyniając się do upowszechniania pozytywnych wzorców działania w sferze kultury, stając się inspiracją dla innych sektorów i konkretnych jednostek, a także, co być może najważniejsze, prezentując efekty, które jeszcze przez długie lata będą służyć rozwojowi polskiej kultury. 

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego