Cyryl Ratajski. Uważany jest za najlepszego prezydenta jakiego miał Poznań

Gdzie się nie obejrzeć, zaznaczył swoją obecność. Tutaj chodził do szkoły, ożenił się, mieszkał, przez kilkanaście lat rządził miastem. Ma pomnik, plac, pamiątkowe tablice i grób na cmentarzu zasłużonych.

Najlepszy prezydent Poznania długo był przemilczany. Uznania doczekał dopiero w wolnej Polsce.

Liceum Marii Magdaleny: maturzysta-konspirator

Skończyli poloneza, teraz próba walca – w sobotę studniówka. Spóźniona w tym roku z powodu terminu zimowych ferii.

Mury Liceum Świętej Marii Magdaleny pamiętają połowę XIX w. Przy placu Bernardyńskim postawiono wtedy budynek z czerwonej cegły. Choć szkoła jest dużo starsza: początki sięgają XIV w. – uchodzi za najstarszą placówkę świecką w Polsce, która działa do dziś.

Na zadrzewionym dziedzińcu mijam ospałe o tej porze akacje, lipy i platan. Dla niektórych kończą się już piątkowe lekcje.

Kto się tutaj nie uczył? Stanisław Staszic; wielkopolscy organicznicy: Karol Libelt, Hipolit Cegielski i Karol Marcinkowski; odkrywca Paweł Edmund Strzelecki; prymasi: Leon Przyłuski i Florian Stablewski; poeta Jan Kasprowicz; międzywojenny marszałek Sejmu i Senatu Wojciech Trąmpczyński; Henryk Zygalski (matematyk i łamacz niemieckiej maszyny szyfrującej „Enigma”); słynny ortopeda Wiktor Dega; opiekun trędowatych Marian Żelazek; Jerzy Waldorff; Stefan Stuligrosz.

Cyryl Ratajski naukę w tym gimnazjum zaczął jako nastolatek. Szalała germanizacja. Gimnazjalista Cyryl należał do tajnego Towarzystwa Tomasza Zana: z rówieśnikami czytał potajemnie polską literaturę, poznawał ojczystą historię i geografię. Najbardziej zapamięta, jak 29 listopada – w rocznicę wybuchu powstania listopadowego – ślubowali wierność ojczyźnie.

Młodzież do dziś zachowała tu buntowniczego ducha: kilka lat temu w ramach „tęczowego piątku” wbrew dyrekcji licealiści zrobili sobie przed szkołą zdjęcie z tęczowymi emblematami. Było o tym głośno w mieście.

Na internetowej witrynie „Marynki” (tak poznaniacy nazywają tę szkołę) portrety absolwentów. Jest wśród nich Ratajski. Te same portrety dyrektor liceum Jerzy Sokół pokazuje mi w auli, gdzie maturzyści ćwiczą walca przed studniówką. Zapewnia, że uczniowie są zaznajomieni z postacią – co roku pierwszoklasiści przed złożeniem ślubowania oglądają film o dziejach szkoły, wśród znanych absolwentów jest też Cyryl Ratajski.

„Marynka” od zawsze się nim szczyciła. Na zjazd byłych uczniów gimnazjum w 1939 r. przygotowano gazetkę-jednodniówkę. Znalazła się tam karykatura Ratajskiego: trzyma makietę pawilonu Powszechnej Wystawy Krajowej. To bodaj jego największe dzieło.

W 1896 r. zdał maturę z wyróżnieniem.

Kasztanowce i róże na ulicy Chopina

– Jak pan chce poznaniaków przekonać do tego, że będzie pan dobrym prezydentem miasta, skoro pan nawet w tym mieście nie mieszka? – kilka lat temu kandydatka na prezydenta Poznania pyta swojego kontrkandydata.

– Czy pani uważa, że Cyryl Ratajski był dobrym prezydentem? – kontrkandydat odpowiada pytaniem.

– Oczywiście.

– A gdzie mieszkał?

Cisza.

– W Puszczykowie – podpowiada kontrkandydat.

(Żadne z nich prezydentem nie zostało).

Zaraz po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Ratajski kupił w Puszczykowie willę. Do skarpy schodzącej do Warty cumował swoją motorową łódź. Dziś na ogrodzeniu budynku jest pamiątkowa tablica. Czasem palą się pod nią znicze.

Ale gdy został prezydentem, mieszkał w służbowym mieszkaniu przy Chopina 3a w centrum Poznania. Za sąsiada miał marszałka Trąmpczyńskiego. Na elewacji jest pamiątkowa tablica, przy niej wiązanka ze świeżych czerwonych róż i z szarfą w narodowych barwach.

Szary dwupiętrowy budynek z wysokim parterem; nic specjalnego. Dzwonię domofonem przy stalowej furtce: przez otwarte okno u góry rozmawia ze mną starszy mężczyzna. Wie, kto tu mieszkał. Ale lokalu Ratajskiego nie pokaże mi. Mówi, że budynek został zniszczony w czasie wojny, a po odbudowie zmieniono układ mieszkań. 

Ładna ta Chopina: cicha uliczka, wysadzana kasztanowcami. Obok park Moniuszki z popiersiem kompozytora – Ratajski współfinansował monument. Podczas II wojny światowej Niemcy go zniszczyli, obecny odbudowano po 1945 r.

Dawna historia miesza się z tą mniej odległą: zaraz za rogiem ulicy skwer Niezależnego Zrzeszenia Studentów. Dwa domy dalej siedziba dawnego konsulatu USA ze słynną biblioteką, gdzie można było poczytać „Newsweeka” i „The Economist”. Pokazywano tu filmy, których nigdzie indziej nie można było obejrzeć. – Taka oaza wolności – wspominają bywalcy z czasów KOR-u i Solidarności.

Ale za jego czasów konsulatu jeszcze nie było. Tak samo jak pobliskiego klasztoru i kościoła dominikanów. Po tym, jak zostali wypędzeni przez Prusaków, zakonnicy w białych habitach i czarnych kapach powrócą do miasta, kiedy Ratajski nie będzie już prezydentem.

Przeszło pół wieku później naprzeciwko kościoła odsłonięto pomnik Polskiego Państwa Podziemnego – Cyryl Ratajski był jednym z jego twórców.

Poznański Rynek: miejsce pracy i pasji

Zaraz południe. Na Starym Rynku ze sto osób zadziera głowy: na wieży renesansowego ratusza ukażą się zaraz dwa metalowe koziołki.

– Widzisz, Krzysiu? Widzisz, jak się trykają? – starsza kobieta dopytuje kilkulatka.

Oklaski i piski jak na rockowym koncercie, niektórzy machają, komórkami robią ostatnie zdjęcia – koziołki chowają się w wieży. Tak jest codziennie.

Patrzę na kamienne schody. We wrześniu 1939 r. Niemcy chcieli, żeby tutaj przekazał im publicznie klucze do ratusza; byłoby się czym pochwalić w gazetach III Rzeszy. Stanowczo odmówił, choć mu grozili.

W przebudowanym przez włoskiego architekta Jana Baptystę Quadro ratuszu przyjmował wyjątkowo. Urzędował nieopodal – w Nowym Ratuszu, też zbudowanym przez Quadro.

Kazał zawiesić portret ostatniego niemieckiego nadburmistrza – Georga Ernsta Wilmsa (cenił jego starania o rozwój miasta). Nie wszystkim się to podobało. Na koniec swoich 12-letnich rządów zaprosił Wilmsa, żeby pokazać mu Poznań, jaki sam zostawiał.

Nowy Ratusz zniszczono w 1945 r. w czasie walk o miasto. Budynek odbudowano jako siedzibę Wagi Miejskiej. Przed wejściem można spotkać dziś elegancko ubrane pary, jak podnoszą z bruku drobne monety – odbywają się tu świeckie śluby.

Na Starym Rynku jest jeszcze co najmniej jedno miejsce z nim związane. Narożna kamienica, gdzie mieszkał niegdyś architekt Quadro. Ratajski kupił ją i ufundował posążek włoskiego mistrza: Quadro w renesansowym stroju trzyma duży szkicownik – może szkicuje akurat projekt ratusza?

Posążek zniszczono w czasie wojny, obecny jest repliką. W kamienicy otwarto Muzeum Literackie Henryka Sienkiewicza – oddział Biblioteki Raczyńskich.

Pośród rękopisów i starodawnych wydań dzieł noblisty znajduję nowelę „Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela” – o życiu polskich uczniów zmuszanych przez Prusaków do nauki w języku niemieckim. Może gimnazjalista Ratajski czytał ją po kryjomu z rówieśnikami w tajnym Towarzystwie Tomasza Zana?

Wystawa i Targi: symbol Poznania

„Ewenement pierwszej klasy” – zachwycał się Jarosław Iwaszkiewicz. Poeta „Skamandra” i sanacyjny dyplomata pisał tak o Powszechnej Wystawie Krajowej, która w 1929 r. odbyła się w Poznaniu na dziesięciolecie istnienia Niepodległej.

To bodaj najśmielszy pomysł prezydenta Ratajskiego. Był w końcu „niepoprawnym optymistą” (tak nazwał go miejski architekt Władysław Czarnecki).

Z myślą o przyszłej PeWuKa (jak ją nazywano) przebudowano dworzec, okoliczne ulice. Wzniesiono charakterystyczny budynek z ażurową iglicą i portykiem z kolumnami w doryckim stylu, gdzie był reprezentacyjny pawilon wystawowy. Tędy wchodziło się na Krajową Wystawę – dlatego nazywano go westybulem. „Ciekawy przykład klasycyzmu akademickiego” – można przeczytać na wmurowanej w elewację starej tablicy. I jeden z symboli miasta.

Ratajski pewnie nie poznałby dzisiejszego terenu Międzynarodowych Targów Poznańskich, które zajmują wielki kwartał miasta. Na przeszklonym budynku wschodniego wejścia migają reklamy z zapowiedzią ligowego meczu Lecha Poznań, lotniczych połączeń i targowych imprez. Tylko na marzec zaplanowano targi książki, mieszkań i domów, polskich win i winnic.

Nawet w południe ruch tu jak na Marszałkowskiej w Warszawie.

Plac Ratajskiego: szczypta socrealizmu i cukiernia z tradycjami

– Na Cyryla? – umawiają się poznaniacy, gdy chcą się spotkać na placu Cyryla Ratajskiego.

Samo centrum miasta, naokoło kilkupiętrowe budynki. Tylko dwie kamienice z czerwonego klinkieru są z końca XIX w., reszta to socrealizm. Choć odświeżone elewacje łagodzą architektoniczną brzydotę.

Odnowiono klomby z krzewami i kwiatami, postawiono nowe ławki, nawet nowe przystanki tramwajowe z torowiskiem nie psują urody tego miejsca. Jest renomowana cukiernia prowadzona przez poznańską rodzinę z długą tradycją, bar, kafejki – w jednej z nich urządza spotkania poznański Klub „Tygodnika Powszechnego”.

Krzyżującym się tu ulicom patronują wielkie nazwiska: Karol Libelt, Seweryn Mielżyński, trochę dalej Aleje Karola Marcinkowskiego z pomnikiem tego lekarza i filantropa.

Nazwę placu wiele razy zmieniano. Za czasów pruskich i potem hitlerowskiej okupacji był to plac Królewski (Königsplatz), między dwiema wojnami – Rynek Nowomiejski, w Peerelu – plac Młodej Gwardii.

Imię Cyryla Ratajskiego dostał po upadku komuny. Wcześniej komuniści jego postać przemilczali, prezydencki portret trzymano zakurzony w magazynie.

Na budynku Izby Skarbowej, na jednym z rogów placu, upamiętnia go teraz pamiątkowa tablica. „Przywiodła mnie na to miejsce miłość miasta, w którym się wychowałem” – zdanie z jego przemówienia, które wygłosił, gdy obejmował urząd prezydenta.

Pewnie wiele razy chodził tędy ze służbowego mieszkania na Chopina do pracy w magistracie. Jeśli szedł tędy, to przecinał pobliski plac Wolności, który dzisiejszy wygląd jemu zawdzięcza.

Choć trasę często zmieniał: chciał zobaczyć, co w mieście szwankuje. Podobno w czasie tych spacerów potrafił podnieść z chodnika niedopałek papierosa i wrzucić do kosza.

Pomnik Cyryla Ratajskiego odsłoniła w 2002 roku jego wnuczka

Tutaj rozsiadł się w wielkim fotelu, płaszcz zarzucił na prawe ramię. Zamyślony, patrzy w dal. W ręku trzyma zwój jakiegoś dokumentu. Na piersiach prezydencki łańcuch – imitacja tego ze złota, który sam ufundował miastu.

Tak uwiecznił go na pomniku warszawski artysta Jan Kucz. Monument odsłoniła w kwietniu 2002 r. wnuczka Cyryla Ratajskiego, Zofia Ratajska-Thaler. Towarzyszyli jej byli prezydenci miasta: Andrzej Wituski i Wojciech Szczęsny-Kaczmarek oraz urzędujący wówczas Ryszard Grobelny. Licealiści z „Marynki” przyszli z pocztem sztandarowym.

Datę wybrano nieprzypadkowo – tego dnia minęło 80 lat, odkąd objął rządy w mieście.

„Prezydent stołecznego miasta Poznania” – wyryto na cokole pod imieniem i nazwiskiem. To nawiązanie do stołecznej roli miasta za czasu pierwszych Piastów. W końcu chciał uczynić z Poznania „drugą stolicę Rzeczypospolitej”.

Za plecami prezydent Ratajski ma nowoczesny wieżowiec Poznańskiego Centrum Finansowego, przed nim wysmakowana galeria handlowa, która znalazła miejsce w murach byłego browaru. Po prawej stronie zaczyna się Wilda: w jego czasach robotnicza dzielnica. Na zbiegających się tu ulicach spieszący ludzie, jak to bywa w metropoliach.

Dumny byłby pewnie z tego widoku – Poznań marzył mu się z rozmachem, nowoczesny.

Grób na Wzgórzu Świętego Wojciecha

Zaraz zamkną bramę. W mroku gdzieniegdzie jaśnieje zapalony za dnia znicz.

Kilka godzin wcześniej, gdy świeciło słońce, po alejkach spacerowali ludzie. Jak ta rodzina z Zielonej Góry: on studiował tutaj, przychodził czasem się pouczyć („Bo cicho i nastrój” – wspomina zieleń i pokazuje nagrobek z rzeźbą dziewczyny, która młodo zmarła dawno temu).

Cmentarz Zasłużonych Wielkopolan ma ponad 200 lat. Rozłożył się na samym szczycie i na stokach Wzgórza Świętego Wojciecha. Latem pachnie tu kwitnącymi lipami, jesienią leżą kasztany.

Zaraz za murem kościół i klasztor karmelitów bosych. Niedaleko kościół świętego Wojciecha i Poznańska Skałka: sto lat temu proboszcz zaczął w to miejsce przenosić prochy znanych Wielkopolan. 

Na Cmentarzu Zasłużonych też spoczywają wielcy: Edmund Callier (dowódca powstania styczniowego w Wielkopolsce), Jarogniew Drwęski (pierwszy polski prezydent Poznania), premier i prezes PSL Stanisław Mikołajczyk. I bardziej współcześni: Janusz Ziółkowski (rektor uniwersytetu i szef kancelarii prezydenta Wałęsy), ekonomista Wacław Wilczyński, Przemysław Bystrzycki (pisarz, a podczas II wojny światowej jeden z „cichociemnych”).

Aby dojść do grobu Cyryla Ratajskiego, od bramy trzeba iść w górę. „Prezydent Poznania, Delegat Rządu na Kraj, Nieugięty Polak” – na nagrobku wyryto wersalikami jego zasługi. Poniżej imiona żony Stanisławy i syna Ziemowita, którzy też tu spoczywają.

Prawie po sąsiedzku grób generała Stanisława Taczaka, dowódcy powstania wielkopolskiego z 1918-19 r.

Ratajski spoczął tutaj dopiero 20 lat po swojej śmierci: gdy w 1962 r. zmarła jego żona Stanisława, rodzina ekshumowała po kryjomu szczątki Cyryla z warszawskich Powązek, gdzie pochowano go po tym, jak zmarł w stolicy w 1942 r.

Z tym powtórnym pochówkiem były perypetie. Komunistyczne władze nie chciały się zgodzić – międzywojenny bohater nie pasował do ich ideologii. Funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa zatrzymali księdza, który miał prowadzić pogrzeb.

Grób jest zadbany. Na płycie pali się znicz w kształcie lampionu – biało-czerwony, z orłem. Jakby ktoś go przed chwilą zostawił.