Wrzesień jest we Francji miesiącem literatury. Oto 5 książek, o których będzie się mówiło tej jesieni

Końcówka sierpnia we Francji to wysyp wydawniczych nowości, o których debatuje się tu cały wrzesień. W tym roku na księgarskie stoły z końcem wakacji trafiło „tylko” 460 nowych pozycji, co zdaniem fachowców świadczy o kryzysie na rynku książki (w rekordowym roku 2010 było ich ponad 700). Nawet w rzekomo tak kryzysowych czasach jest jednak w czym wybierać, a czytelnicy i czytelniczki desperacko chwytają się zestawień i poleceń ulubionych krytyków.

Każde rentrée (początek roku szkolnego) to czas literackiej ekscytacji: wielki literat wydaje coś po długim okresie milczenia, znana pisarka zmienia gatunek czy konwencję, a krytycy trąbią o piorunującym debiucie albo wspaniałym zbiorze opowiadań z Timoru Wschodniego. W dobrym tonie jest pokazać otwartość na świat i eklektyczne gusta. 

Czytamy Węgrów, Kolumbijczyków i Norwegów. Od biedy nawet Anglika. W rozdaniu rentrée 2024 znalazło się 68 debiutów i 143 tłumaczenia. Łatwo obliczyć, że ponad połowa to jednak książki znanych i lubianych Francuzów, a przynajmniej frankofonów.

Po dyspensie na dworcowe kryminały i powieści plażowe czas sięgnąć po „prawdziwą” prozę. Nawet w rozdawanej w metrze darmowej gazetce pojawiają się literackie topki. Duże dzienniki publikują długie listy książek, które koniecznie należy przeczytać (w domyśle: jeśli chce się zasłużyć na miano intelektualisty), a radio i telewizja zapraszają krytyków, którzy pomagają nawigować po księgarnianych stołach. Cóż, człowiek kulturalny, nawet jeśli nie czytał, to „się orientuje” (nie bez kozery poradnik „Jak rozmawiać o książkach, których się nie czytało” napisał Francuz, Pierre Bayard).

Nie sposób opisać wszystkich ważnych tytułów rentrée – zwłaszcza że krytycy swoje, a czytelnicy swoje, więc rekomendacje nie zawsze przekładają się na sukces komercyjny oraz to, czym faktycznie żyje Francja. I co eksportuje za granicę. Ale mamy kilka pewniaków.

Wybór 5 książek, o których będzie we Francji głośno tej jesieni

„Jour de ressac” Maylis de Kerangal

Maylis de Kerangal, nominowana do większości nagród literackich laureatka prestiżowej Prix Médicis, to stosunkowo rzadki przykład pisarki cenionej przez krytyków i uwielbianej przez czytelników. 

W Polsce znana ze swojej najgłośniejszej powieści „Reperować żywych” (tłum. Krystyna Arustowicz), na podstawie której powstał film „Podarować życie” z Emmanuel Seigner w roli matki młodego surfera, którego organy mają uratować życie kilku osobom.

W „Jour de ressac” autorka wraca do Hawru, gdzie osadziła już akcję swojej poprzedniej powieści. Normandzki port, z którego pochodzi Kerangal, słynie ze szkoły surfingu i handlu narkotykami. Stanowi więc świetny dekor do quasi-powieści noir, jaką zdaniem krytyków jest niniejszy tytuł.

Pewnego dnia na plaży znalezione zostaje ciało niezidentyfikowanego mężczyzny. W jego kieszeni policjanci znajdują wyłącznie bilet do kina z zapisanym odręcznie numerem telefonu narratorki, pięćdziesięcioletniej kobiety, która pracuje jako aktorka głosowa. Nie rozpoznaje mężczyzny, ale mimowolnie zostaje wciągnięta w sprawę.

„Le syndrome de l’Orangerie” Grégoire Bouillier

Autor doceniony przez polskich studentów romanistyki za „Serce nie ustaje” (laureat polskiej edycji Nagrody Goncourtów w 2022 r.) znów popełnia opasłe literackie śledztwo. Tym razem bada mroczone oblicze pastelowych „Nenufarów” Moneta. 

Skąd u malarza ta obsesja na punkcie lilii wodnych? Badania prowadzą detektywa Bmore’a z paryskiego muzeum do piekieł ludzkiego okrucieństwa.

„L’Impossible retour” Amélie Nothomb

Amélie Nothomb – ekscentryczna dama literatury belgijskiej – wraca do kraju lat dziecinnych, czyli do Japonii, gdzie spędziła pierwsze lata życia. I opisuje, czemu nie da się wrócić dwa razy na tę samą wyspę. 

Nothomb, która co roku wydaje cieniutki bestseller, ma tak wielkie rzesze oddanych fanów, że pewnie mogłaby wydać („zwymiotować” albo „urodzić”, jak sama to określa) rachunki za czyszczenie swoich kapeluszy, a i tak trafiłaby na sprzedażowe szczyty.

Amélie Nothomb była gościnią Festiwalu Conrada w 2021 r., zachęcamy do obejrzenia nagrania na Facebooku.

„Jacaranda” Gaël Faye

Długo wyczekiwana powieść autora bestsellerowego debiutu „Petit Pays” (polski tytuł: „Tęsknota”, Lista Goncourtów: polski wybór w roku 2016), który najpierw był piosenką, potem książką, jeszcze później filmem, a wreszcie komiksem (współautorstwa Marzeny Sowy). 

Drugą książką zdaniem krytyków Faye potwierdza, że potrafi pisać i nie jest człowiekiem jednej historii. W „Jacarandzie” opisuje burzliwe losy czterech pokoleń mieszkańców Rwandy, którzy w cieniu tropikalnego drzewa na pewno nie zaznali spokoju.

„Frapper l’épopée” Alice Zeniter

Ceniona autorka, tłumaczka i dramatopisarka tym razem wyprawia się aż do dalekiej Nowej Kaledonii. Po bestsellerowej „Sztuce tracenia” (tłum. Agnieszka Rasińska-Bóbr), poświęconej wojnie w Algierii, znów przypomina Francji jej niewygodną kolonialną przeszłość. Książka jest gruba, więc trudno posądzać autorkę o oportunizm, ale aktualne zamieszki na archipelagu i bunty sprawiają, że doskonale wpisuje się w Zeitgeist.

Sezon nagród literackich we Francji

Sezon nagród literackich rozpoczyna się we Francji pod koniec września i trwa do listopada. Wtedy przekonamy się, które zachwyty przełożą się na czerwone banderole. Warto pamiętać, że Francja to nie tylko Goncourt. Są jeszcze Renaudot, Femina, Médicis, Fnac, Prix de l'Académie française. 

Swoją nagrodę przyznają także czytelniczki „Elle”, fundacja pocztowa, kawiarnie Flore i Deux Magots. Są nagrody za debiut (Prix Sagan), za książkę wydaną w niezależnym wydawnictwie (Prix Hors Concours), za kryminał (Prix du Quai Des Orfèvres) i powieść, w której ważną rolę odgrywa zwierzę (Prix littéraire 30 Millions d'amis).

Nie wymieniłam tu nawet połowy, a osobno nagradza się przecież także książki dla dzieci i dla młodzieży, powieści graficzne, komiksy. Wyróżnień jest tyle, że po spisach obowiązkowych lektur tego rentrée gazety publikują przewodniki po gąszczu nagród. Ale to temat na osobną opowieść.