Lefebryści: przewodnik po błędach popełnianych przez przeciwników Soboru Watykańskiego II

To będzie „akt schizmatycki” – zakomunikował Watykan w odpowiedzi na informację, że Bractwo Kapłańskie Świętego Piusa X (FSSPX) zamierza wyświęcić – bez zgody papieża – czterech biskupów. Jeśli ta konsekracja (zapowiedziana na 1 lipca) się dokona, drogi lefebrystów i Kościoła katolickiego mogą rozejść się na dobre. 

Bractwo uznaje te święcenia za „konieczne ze względu na obecny kryzys w Kościele”, a także by zapewnić swojej wspólnocie „ciągłość posługi sakramentalnej i formacji duchownych”. Zresztą nie pierwszy raz w historii – blisko 40 lat temu na podobny krok zdecydował się, pomimo ostrzeżeń Watykanu, założyciel Bractwa, Marcel Lefebvre (1905-1991), francuski arcybiskup, misjonarz w Afryce, jeden z najzacieklejszych krytyków Soboru Watykańskiego II. 

O lefebrystach jest dziś głośno głównie ze względu na ich przywiązania do tradycyjnej liturgii. Mniej mówi się o ich przedsoborowej teologii. Tymczasem konsekwentne negowanie zmian wprowadzonych przez Vaticanum II jest działaniem nie mniej schizmatyckim jak zapowiedziane święcenia biskupów.

Spór z Lefebvre’em i jego zwolennikami nie dotyczy bowiem – jak się czasem uważa – jedynie nowego rytu mszalnego, lecz spraw dużo ważniejszych: sposobu rozumienia Tradycji, podważania autorytetu soboru, papieża i nauczania Kościoła, ekumenizmu, relacji do świata.

Lefebryści uważają, że od czasu Soboru Watykańskiego II Kościół pobłądził, a kolejni papieże nauczają niezgodnie z Tradycją. Tymczasem nauka Kościoła rozwijała się właśnie poprzez sobory, dyskusje i spory. Dlaczego więc ta zasada nie miałaby dotyczyć Vaticanum II?

„Deklaracja o wolności religijnej” – jedna z najbardziej kontestowanych przez lefebrystów – została przyjęta przy ogromnej większości głosów: „za” głosowało 2130 ojców soborowych, „przeciw” 88, a 3 głosy były nieważne. Przewaga przytłaczająca, więc trudno mówić tu – zwykle z przekąsem – o triumfie demokracji. Dlaczego nie uznać tego wyniku za wyraz jedności Kościoła i działania Ducha Świętego? Skoro wierzymy, że na soborze jerozolimskim, potem nicejskim i kolejnych, przemówił „Duch Święty i my”, jak mówi Pismo Święte (Dz 15, 28), nie ma powodu, by sądzić, że na ostatnim soborze stało się inaczej.

Lefebryści pozostają jednak w trwałej opozycji wobec soborowych reform. Co w praktyce prowadzi do podziału oraz podważania autorytetu tych struktur, które oni sami uznają za konieczne dla Kościoła.

Lefebryści często uzasadniają swoją postawę „stanem wyższej konieczności” i dobrem dusz. To nie nowa argumentacja. Podobną spotykamy u trzysta lat wcześniejszych jansenistów, którzy również uważali się za autentyczną część Kościoła.

Decydując się na wyświęcenie biskupów bez zgody papieża, lefebryści próbują wykazać, że historia jansenistów z nimi nie ma nic wspólnego. Mechanizm jest jednak podobny: uznaje się urząd papieski, ale odrzuca konkretne decyzje papieży, odwołując się do wyższego kryterium. Dla jansenistów była nim predestynacja, dla lefebrystów – określona wizja Tradycji.

W konsekwencji o wiążącej mocy nauczania nie decyduje już Kościół, lecz arbitralnie przyjęte kryterium. Jeden sobór uznaje się za obowiązujący, inny się odrzuca; jednego papieża przyjmuje się za „strażnika i głosiciela wiary”, innego za heretyka, jeden katechizm wyraża autentyczną wiarę Kościoła, inny jest „fałszywy”.

Prywatne opinie arcybiskupa Lefebvre’a traktowane są w efekcie za bardziej zobowiązujące niż nauczanie papieży i soboru powszechnego. Środowisko powołujące się na niezmienność Tradycji samo popada w relatywizm.

Każda epoka posiadała swoje „współczesne” nauczanie. Nie może być inaczej, jeśli Kościół nie chce zamienić się w muzeum. Tradycjonaliści często przekonują, że Sobór Watykański II „zerwał z przeszłością”. Historia Kościoła pokazuje jednak, że jego doktryna rozwijała się od samego początku chrześcijaństwa. Co zresztą wynikało z samej jego natury.

Już w reakcji na nauczanie Jezusa słuchacze pytali: „Co to jest? Nowa jakaś nauka?” (Mk 1, 27). Stosując kryteria integrystów, należałoby i Jezusa uznać za modernistę. Tak zresztą postrzegali Go przeciwnicy, zarzucając Mu odejście od tradycji ojców (zob. J 4, 20; 6, 31).

Nowy Testament był rzeczywiście „nowym przymierzem”: przejściem od Prawa do Ewangelii, od świątyni do kultu „w Duchu i prawdzie” (J 4, 23), od szabatu do niedzieli.

Średniowiecze, do którego tak chętnie odwołują się tradycjonaliści, było epoką intensywnego rozwoju teologii: anzelmiańska interpretacja odkupienia; nauka o transsubstancjacji (Sobór Laterański IV, 1215); przyjęcie filozofii Arystotelesa jako klucza interpretacyjnego dla teologii.

Nie inaczej było w kolejnych wiekach. Na Soborze Florenckim (1439) po raz pierwszy sformułowano naukę o siedmiu sakramentach, choć wcześniej wymieniano ich nawet kilkanaście. Sobór Trydencki (1545-1563) dokonał reformy liturgii. Na Soborze Watykańskim I (1869-1870) ogłoszono dogmat o nieomylności papieża. Doktryna Kościoła w tych i wielu innych aspektach nie spadła z nieba, ale była owocem wielowiekowego procesu dojrzewania.

Odwoływanie się do poprzednich epok, tak dynamicznych pod względem rozwoju doktrynalnego, by uzasadnić wizję Tradycji jako „niezmiennej prawdy”, wydaje się zabiegiem dość karkołomnym. Na tle wspomnianych przemian Sobór Watykański II jawi się jako zjawisko znacznie mniej rewolucyjne, niż przedstawiają je krytycy.

Gdy określony etap historii Kościoła zostaje uznany za normę absolutną, a żywa Tradycja zostaje zastąpiona przez idealizowaną przeszłość, ta „niezmienna tradycja”, o jakiej mówią lefebryści, zaczyna pełnić rolę złotego cielca, zajmując miejsce Boga działającego w historii.

U podstaw lefebrystycznego dogmatyzmu leży przekonanie o posiadaniu prawdy, która zachowana została w tej „niezmiennej Tradycji”. Tymczasem chrześcijaństwo nie jest religią doktryny, lecz spotkania z Jezusem Chrystusem. To On jest „drogą, prawdą i życiem” (J 14, 6).

Takiej prawdy – rozumianej osobowo – nie można posiąść na własność. Można ją odkrywać, zgłębiać i za nią podążać, zawierzyć jej swoje życie. Spotkanie z Chrystusem-Prawdą dokonuje się wciąż na nowo w zmieniającym się kontekście historycznym i kulturowym.

Papież Franciszek przypominał, że depozytu wiary nie należy traktować jak muzealnego eksponatu (por. „Evangelii gaudium”, 95). Kościół może i powinien odpowiadać na wyzwania każdej epoki, ponieważ w jego centrum znajduje się nie postać z przeszłości, ale zmartwychwstały Pan.

Inaczej ma się rzecz z prawdą uprzedmiotowioną. Można ją zamknąć w formułach, uczynić narzędziem ideologicznej walki i budować na niej poczucie wyższości. Nie jest to jednak prawda, która zbawia. Tak rozumiana prawda zamyka na dialog, nie dopuszcza rozwoju, sakralizuje status quo, kontakty z wyznawcami innych religii, a nawet z chrześcijanami innych wyznań sprowadza do jednostronnego ich nawracania. 

Owocem takiego podejścia jest ekskluzywizm wyrażający się m.in. w przekonaniu, że „tylko tradycjonalizm, tylko msza trydencka” stanowią autentyczny wyraz katolicyzmu. Skrajnym skutkiem takiej postawy jest fundamentalizm.

W ramach Kościoła katolickiego funkcjonuje kilka rytów liturgicznych. Wszystkie rozwijały się historycznie, zachowując to samo jądro Eucharystii przekazane Kościołowi na drodze Tradycji.  

Spory dotyczące liturgii pojawiały się przecież i wcześniej. Gdy Cyryl i Metody wprowadzili liturgię słowiańską, oskarżano ich o zbyt daleko idące zmiany. Zwolennicy tradycji uważali, że jedynie język hebrajski, grecki lub łaciński nadają się do sprawowania liturgii. Później pogląd ten uznano za „herezję pilatyzmu” (w nawiązaniu do Piłata, który w tych trzech językach nakazał spisać wyrok dla Jezusa). Świętość liturgii nie zależy jednak ani od języka, ani od określonych form kulturowych. Przekonanie zaś, że określone praktyki liturgiczne stanowią uprzywilejowaną drogę do świętości, nosi znamiona innej herezji – pelagianizmu.

Lefebryści nie twierdzą, że msza sprawowana według nowego, posoborowego porządku (Novus Ordo) jest nieważna. Uważają jednak, że uległa ona protestantyzacji. 

Wśród podnoszonych zarzutów wymienia się, że miejsce ołtarzy zajęły stoły, kapłana zastąpił przewodniczący liturgii, a wymiar ofiarniczy zastąpiono „ucztą przyjaźni”. Przekonują, że żydowskie dziękczynienie usunęło w cień offertorium, że kapłan nie zmienia intonacji głosu, gdy wypowiada słowa konsekracji, że msza jest zbyt antropocentryczna (celebrans twarzą do ludu); wreszcie, że „zniszczeniu uległa cała nadprzyrodzona atmosfera” mszy świętej. Wszystkie te zarzuty dotyczą jednak historycznych form celebracji, a nie istoty sakramentu.

Liturgia w swojej istocie jest dziełem Boga. Jej ważność i świętość nie wynikają z ludzkich działań, lecz z działania Chrystusa obecnego i działającego w Kościele (ex opere operato). Jeżeli o wartości liturgii mają decydować przede wszystkim określone gesty, język, ceremoniał, a więc ostatecznie to, co jest wytworem ludzkiej aktywności (opera operantis), pojawia się ryzyko przesunięcia uwagi z działania Boga na ludzkie formy wyrazu. Wówczas przywiązanie do obrzędów staje się ważniejsze od samego misterium.

Liturgia trydencka nie jest też – jak przekonują lefebryści – lekarstwem na wszelkie zło. Nie zauważają, że tym samym przypisują liturgii funkcję, której ze swej natury nie posiada. Kościół naucza, że stanowi ona „źródło i szczyt jego życia”, ale nie jest cudownym remedium na jego wszystkie problemy.

Owszem, Sobór Watykański II dokonał „zwrotu antropologicznego”, co jednak nie oznaczało detronizacji Boga. Chodziło raczej o ukazanie tajemnicy zbawienia w kontekście zmieniającej się historii.

Wbrew powszechnemu przekonaniu, głównym zarzutem Lefebvre’a wobec Vaticanum II nie była jednak tylko reforma liturgiczna. Właśnie dlatego jego zwolennicy i następcy przez lata odmawiali pojednania z Rzymem, nawet gdy Watykan (np. za pontyfikatu Benedykta XVI) przyznał im większe przywileje liturgiczne.

Problemem jest uproszczona wizja zmian soborowych, jaka często pojawia się w dyskursie lefebrystów. Wolność religijną przedstawia się jako relatywizm, ekumenizm jako „zrównanie wszystkich religii”, kolegialność jako „rządy większości”, a odnowioną liturgię jako „całkowicie nowy kult”. 

Uproszczeń jest więcej. Zwolennicy Soboru Watykańskiego II przedstawiani są jako masoni, liberałowie, moderniści i wrogowie Kościoła, natomiast przeciwnicy soboru – jako reprezentanci „prawdziwego Kościoła”. Masoni, ich zdaniem, dokonali zmian w Kościele, moderniści je wprowadzali, a liberałowie kontynuują ich dzieło. Polemika z lefebrystami dotyczy więc często nie tyle realnego nauczania Kościoła, co jego uproszczonej, a więc zniekształconej formy.

Towarzyszy jej nieufność wobec współczesnej refleksji teologicznej. Trudności ze zrozumieniem nowych kategorii myślenia prowadzą niekiedy do ich odrzucenia jako modernistycznych. Tymczasem Kościół nie może skutecznie oddziaływać na świat, jeśli zamknie się w twierdzy przeszłości.

Kościół żyje dzięki wierności Chrystusowi, a nie Tradycji. U podstaw Tradycji musi pozostać nie tylko pamięć o działaniu Boga w przeszłości, ale również wiara, że Bóg jest Panem całej historii.

W przeciwnym wypadku mamy do czynienia raczej z Bogiem filozofów niż Bogiem historii zbawienia. Jeśli nawet objawiałby się w przeszłości, to dziś pozostawałby wycofany niczym Bóg deistów. Wówczas czas przestaje być przestrzenią działania Boga. W efekcie mielibyśmy do czynienia jedynie z wiecznym powrotem tego, co już było. W takiej perspektywie niezmienna tradycja niczym złoty cielec zastępuje miejsce żywego Boga.

Dlaczego Lefebvre się zbuntował

Kiedy w grudniu 1965 r. Sobór Watykański II zakończył obrady, abp Marcel Lefebvre złożył podpis pod wszystkimi dokumentami soborowymi, łącznie z tymi, które wkrótce zaczął zwalczać. Co pokazuje, że jego bunt nie wybuchł od razu, ale rozwijał się stopniowo.

Już podczas soboru Lefebvre współtworzył międzynarodową, konserwatywną grupę ojców soboru, która sprzeciwiała się projektom trzech dokumentów: deklaracji o religiach niechrześcijańskich „Nostra aetate”, deklaracji o wolności religijnej „Dignitatis humanae” i konstytucji o Kościele w świecie współczesnym „Gaudium et spes”.

Najwięcej zastrzeżeń budziła „Dignitatis humanae”: dokument głoszący, że wolność religijna jest fundamentalnym prawem każdej osoby ludzkiej. Lefebvre uznał to za herezję – jego zdaniem sobór sprzeniewierzył się odwiecznemu nauczaniu Kościoła w tej kwestii.

Czwartym punktem spornym była reforma liturgiczna. Nie była to zmiana wprowadzona przez sobór, tylko przez papieża Pawła VI, który w 1969 r. (cztery lata po zakończeniu obrad) opublikował nowy Mszał Rzymski.

W 1970 r. abp Lefebvre założył w Szwajcarii Bractwo Kapłańskie Świętego Piusa X (FSSPX), by kształcić księży w duchu przedsoborowej teologii i liturgii. W 1988 r., bez zgody Jana Pawła II, wyświęcił czterech biskupów, przez co automatycznie ściągnął na siebie i nowo konsekrowanych ekskomunikę. Papież Benedykt XVI zdjął ją w 2009 r., na ustępstwa wobec lefebrystów poszedł też Franciszek, mając nadzieję na ich pojednanie ze Stolicą Apostolską. Tak się nie stało. Status Bractwa wciąż pozostaje „nieuregulowany”. (ea)

Janseniści – tradycjonaliści sprzed wieków

Lefebryści nie są pierwszymi katolikami, którzy głoszą, że wierność tradycji jest ważniejsza od posłuszeństwa papieżowi i nauczaniu Kościoła, nawet za cenę ekskomuniki. Podobne stanowisko zajmowali w XVII w. janseniści, przekonując, że Kościół zbłądził, a papież i biskupi, ulegając modom epoki, sprzeniewierzyli się odwiecznej Tradycji.

Cornelius Jansen, flamandzki biskup i teolog, był pewien, że odkrywa przed światem prawdę dawno zapomnianą: zbawienie człowieka nie zależy od jego wysiłków i zasług, ale wyłącznie od łaski Bożej. Swoje teorie oparł na pismach św. Augustyna, rozwijając w radykalnej formie jego naukę o łasce i predestynacji. Wśród zwolenników Jansena było wielu przedstawicieli francuskich elit intelektualnych (m.in. Blaise Pascal). Ich centralnym ośrodkiem stał się paryski klasztor Port-Royal.

Janseniści twierdzili, że bronią czystości wiary przed zepsuciem, jakie do Kościoła wniósł jezuicki probabilizm i nadmierna pobłażliwość spowiedników. Siebie uważali za autentycznych katolików broniących czystości wiary.

Rzym uważał inaczej. W 1713 r. papież Klemens XI bullą „Unigenitus” potępił 101 jansenistycznych twierdzeń, wśród nich to szczególne: że „lęk przed niesprawiedliwą ekskomuniką nie może powstrzymywać nas od wypełniania naszych obowiązków”. Kościół uznał, że prowadzi to do sytuacji, w której każdy będzie mógł ogłosić swój akt nieposłuszeństwa i stawiać własne przekonanie ponad autorytet wspólnoty. 

„Stan wyższej konieczności”, na który powołują się nie od dziś lefebryści, jest zadziwiająco wierną kopią potępionego twierdzenia jansenistów. 

Wspólne obu grupom jest też przekonanie, że to Kościół się myli, nie oni. Intelektualiści z Port-Royal uważali, że tylko oni poprawnie interpretują Augustyna, wspólnota z Écône – że tylko ona właściwie rozumie Tradycję. (ea)