Katarzyna Roman-Rawska tworzy kronikę znikania kultury staroobrzędowców w Polsce

Staroobrzędowcy to słabo znana mniejszość w Polsce. Katarzyna Roman-Rawska opowiada w książce „Zaśnięcie Anisy” o ich historii, kulturze i stopniowym zanikaniu. Robi to przede wszystkim z osobistej perspektywy, traktując temat jako część własnej genealogii. Dlatego zaczyna od siebie – od opowieści babci, wspomnień z Gabowych Grądów, opisów miejsc znanych z dzieciństwa, w których ziemia i pamięć splatają się ze sobą.

Staroobrzędowcy są grupą religijną, która w XVII wieku sprzeciwiła się reformom w rosyjskiej Cerkwi. Uciekając przed prześladowaniami, osiedlali się na obrzeżach – między innymi na dzisiejszym Podlasiu i Suwalszczyźnie. Przez wieki żyli z dala od większości, pielęgnując własny język, obrzędy i zwyczaje. XX wiek – zwłaszcza czas po II wojnie światowej – przyniósł jednak przymusowe zmiany wyznania, procesy asymilacyjne, migracje, zniszczenia. Dziś ich obecność coraz częściej ogranicza się do nazwisk na starych fotografiach, zarośniętych mogił i wspomnień kilku żyjących potomków.

Obojętność wobec małych wspólnot

Roman-Rawska opisuje ten proces jako wnuczka i badaczka. Pokazuje, jak łatwo wymazać ślady istnienia – gdy cmentarz zostaje przekształcony w działkę rekreacyjną, cerkiew znika z krajobrazu, a twarze na zdjęciach tracą imiona. Zwraca uwagę na obojętność wobec małych wspólnot – zarówno ze strony instytucji, jak i lokalnych społeczności. Jednocześnie pokazuje, że nawet historia, która znika, pozostawia ślady – w dokumentach, w krajobrazie, w pamięci nielicznych, którzy jeszcze pamiętają, gdzie stał dom i kto w nim mieszkał.

To opowieść o tym, co się dzieje, gdy wspólnota przestaje istnieć i nie ma już komu opowiedzieć jej historii. Roman-Rawska przygląda się temu z bliska, bez sentymentalizmu, ale z dużą uwagą. Nie próbuje odtwarzać przeszłości, lecz zapisuje to, co po niej pozostało: fragmenty języka, obrzędy pamiętane przez nielicznych, miejsca, które stopniowo tracą swoje znaczenie. Zadaje pytanie, jak postępować z takimi resztkami, i czy można je jeszcze zrozumieć lub ocalić.

Katarzyna Roman-Rawska ZAŚNIĘCIE ANISY. OPOWIEŚĆ O POLSKICH STAROWIERACH, Wydawnictwo Czarne,
Wołowiec 2024