Siła języków

Pierwsza edycja programu „Różnorodność językowa” już za nami. Od początku prac nad regulaminem było dla nas jasne, że różnorodność językowa wymaga ochrony, a nasze działania chcą wspierać ten proces. Język jest nosicielem kultury w jej wielu wymiarach, pozwala opisywać światy i doświadczenia widziane z różnych perspektyw. Trudniejsze pozostaje pytanie, jak dbać o tę różnorodność w coraz bardziej zunifikowanym świecie. Współcześnie funkcjonuje od 6,5 do 7 tysięcy języków, a według badań opublikowanych w „Nature Ecology and Evolution” aż połowie grozi całkowite zaniknięcie. Do końca XXI wieku możemy utracić nawet 1500 z nich.

Poprzez program „Różnorodność językowa” chcemy włączyć się w działania lokalnych społeczności, regionalistów i edukatorów, którzy na co dzień troszczą się o swoje językowe dziedzictwo. Z jednej strony zależy nam na zwiększaniu świadomości dotyczącej języków – w tym polskiego języka migowego, gwar i dialektów – z drugiej na ośmielaniu do mówienia „po swojemu”. Tworzenie sztuki i opowiadanie historii w języku, który uważamy za własny, jest prawem każdego z nas. Proponowane w programie rozwiązania nie są ostateczne – chcemy je dostosowywać do potrzeb odbiorców i zmieniającej się rzeczywistości. Dbanie o bogactwo językowe to proces rozłożony na lata, a nie jednorazowe działanie.

Pierwsza edycja programu: liczby i wnioski

W edycji programu na 2025 rok złożono 266 wniosków na łączną kwotę prawie 13,5 mln zł. Najliczniej reprezentowane były organizacje pozarządowe (71 proc.), następnie samorządowe instytucje kultury (25 proc.), koła gospodyń wiejskich (3 proc.) oraz Kościoły i związki wyznaniowe (1 proc.). Dofinansowanie otrzymały 32 projekty o łącznej wartości blisko 1,5 mln zł. Wśród nich znalazły się festiwale, warsztaty, akcje promocyjne, konferencje, materiały edukacyjne oraz inicjatywy rozwijające archiwa i portale informacyjne. Zainteresowanie programem potwierdza, że w społecznościach lokalnych istnieje realna potrzeba troski o język, jego zachowanie i rozwój.

Obecnie trwa ewaluacja programu, która pozwoli określić, jakie zmiany warto wprowadzić w kolejnej edycji. Wkrótce zaprosimy do składania aplikacji w dwóch programach. „Różnorodność językowa” będzie wspierać przedsięwzięcia związane z językami mniejszości narodowych i etnicznych, językiem regionalnym, językami migrantów oraz polskim językiem migowym. Drugi program – „Polszczyzna. Bogactwo różnorodności” – skierowany będzie do osób zainteresowanych współczesną polszczyzną i jej odmianami: gwarami, dialektami, ale także nowymi zjawiskami zachodzącymi w języku.

Język jako żywe doświadczenie wspólnoty

Zachęcamy do eksplorowania języków w ich współczesnym kontekście, przy zachowaniu szacunku dla przeszłości, która stanowi fundament tożsamości. Chcemy, aby gwary, dialekty i języki służyły nie tylko opowieściom o tradycji, lecz także opisywały aktualne doświadczenia wspólnot. Opowieść staje się bardziej osobista i swojska, gdy brzmi w najbliższym użytkownikowi języku. Wierzymy, że poprzez sztukę zachęcimy do powrotu do językowych korzeni, bo to od użytkowników zależy ich przyszłość.

Zachęcamy również, by inicjatywy powstawały nie „dla” społeczności językowych, lecz „z nimi” – przy ich udziale, z ich głosem i z ich inicjatywy. Chcemy także, by mniejszości narodowe i etniczne otwierały swoje działania na przedstawicieli innych grup, tworząc przestrzeń edukacji kulturowej i językowej, która może przeciwdziałać stereotypom i uprzedzeniom.

Działania IRJR koncentrują się na wspieraniu aktywności kulturalnych i artystycznych. Za kluczowe uważamy stworzenie przestrzeni, w której języki poszczególnych społeczności będą mogły swobodnie wybrzmiewać lub – w przypadku polskiego języka migowego – stawać się bardziej widoczne. Mamy nadzieję, że przyczynimy się do wzrostu świadomości językowej, a w przypadku gwar i dialektów – do większego zainteresowania ich codziennym, naturalnym użyciem.

Zapraszamy do udziału w konkursach w 2026 roku. Wierzymy, że wspólne działania pozwolą jeszcze mocniej podkreślić złożoność i wielojęzyczność kultury polskiej. Informacje o naborach będą dostępne wkrótce na stronie www.irjr.pl.