Książka tygodnia: szkice Jacka Łukasiewicza „Krok i rytm”

Był jednym z najsumienniejszych i najuważniejszych krytyków literackich po Październiku ’56 – a równocześnie wybitnym, choć chyba niedocenionym poetą. Wnikliwą lekturę poszczególnych tekstów – niestrudzenie przecież recenzował nowości, zwłaszcza na łamach wrocławskiej „Odry”, a także „Tygodnika”, z którym współpracował od schyłku lat 50. – Jacek Łukasiewicz (1934-2021) łączył z umiejętnością syntezy, opisu przemian społecznych poprzez literaturę, a także oddziaływania na nią polityki, z szerokością widzenia wspólnoty, jaką tworzy polska kultura, z nieoczywistym rozumieniem znaczenia tradycji.

Książka teraz wydana pokazuje właśnie przede wszystkim Łukasiewicza-eseistę o rozległych horyzontach, a przy tym mistrza lapidarnego i trafnego definiowania pewnych zjawisk w samym już tytule. Świetnym przykładem jest „Republika mieszańców” – napisany przez 23-letniego (!) autora i opublikowany w inauguracyjnym numerze „Więzi” szkic o Teodorze Parnickim. Wielki pisarz, którego dzieło wznosi się w pejzażu polskiej literatury niczym monumentalna i trudno dostępna budowla (nota bene oficyna Noir sur Blanc wznowiła właśnie „Tylko Beatrycze”), był dla Łukasiewicza jednym z najważniejszych punktów odniesienia.

„Zagłoba w piekle”, „Szmaciarze i bohaterowie”, „Laur i ciało”, „Rytm, czyli powinność”, „Oko poematu” – jakież to świetne zapowiedzi tego, co w omawianych książkach znajdziemy! „Poemat dla dorosłych” Adama Ważyka, odwilżowa bomba zdetonowana latem 1955, i „Sztuczne oddychanie” Stanisława Barańczaka, krążące w odpisach w latach 70., to rzeczywiście utwory-oczy, dające wgląd w swój czas. Podobnie zresztą jak szkic samego Łukasiewicza „Jeden dzień w socrealizmie”...

Są w tym tomie pisarze, do których autor często wracał, a czasem poświęcał im większe prace: Mieczysław Jastrun, Tadeusz Różewicz, Zbigniew Herbert, Miron Białoszewski, przyjaciel Łukasiewicza Stanisław Grochowiak (w szkicach o nim mocno wybrzmiewa ton autobiograficzny). Zamknięciem jest fragment nieukończonej książki o Mickiewiczu. Stanowi więc „Krok i rytm” przegląd dorobku krytyka i historyka, a zarazem ilustrację metody, jaką stosował, by uchwycić istotne przemiany w literaturze się dokonujące. Był bowiem obserwatorem czujnym i wytrwałym.