Kolekcja Bogdana Steinhoffa

Tylko nieliczne muzea w ramach swoich stałych ekspozycji prezentują sale poświęcone takiej tematyce (wśród nichMuzeum Narodowe w Krakowie, które jedną z przestrzeni galerii Sztuki Dawnej Polski do końca XVIII wieku, w Pałacu Biskupa Erazma Ciołka na ul. Kanoniczej, oddało takiej tematyce). Z tym większą satysfakcją można odnotować fakt, że istnieją prywatni kolekcjonerzy, którzy zdecydowali się na gromadzenie przedmiotów powszechnie występujących w „kulturze pogrzebu” w Polsce. Zużyte i rozpadające się, mogą niedługo się okazać prawdziwymi rarytasami.

Upodobanie do wystawnych ceremonii pogrzebowych nie jest tylko cechą kultury staropolskiej. Owa pompa funebris, nakazująca budowanie z okazji pogrzebów wielkich katafalków o skomplikowanych treściach przedstawień, zwanych castra doloris (zamki boleści), jest znana także poza Polską – naszą sztukę w tym względzie wyróżnia natomiast obecność w obrządku pogrzebowym niezwykłych, realistycznych portretów trumiennych, niepojawiających się w tej formie nigdzie poza Polską. Miały one zastępować zmarłego w czasie obrządków, a po ich zakończeniu pokazywać „osoby nieboszczykowskie” zapatrzone w oblicze Boga w niebiosach (stąd umieszczano je w epitafiach, wieszano rzędami na chórach muzycznych i na belkach tęczowych kościołów, „pod krzyżem”).

Obrzędy pogrzebowe w Polsce, choć przecież nie zawsze były katolickie, to jednak w większości miały religijny przebieg, a wiara chrześcijańska z jej liturgią (zachodnią czy wschodnią) narzucała kolejność i charakter obrzędów, którym towarzyszyły rożne typy przedmiotów: ogłoszenia żałobne, mszały pogrzebowe, czarne szaty liturgiczne haftowane nierzadko w motywy wanitatywne, podstawy pod katafalki (najczęściej z motywem czaszek), krzyże i świeczniki, trumny wystawiane w czasie nabożeństw rocznicowych, zegary (będące – tak jak klepsydry – same w sobie symbolem przemijającego czasu). To wszystko wykonywane było masowo, w specyficznej szacie estetycznej:dominowały proste formy, tradycyjna ikonografia (odwołująca się do takich pojęć, jak: czyściec, niebo i piekło, sąd nad duszą, symbole przemijania), a przede wszystkim ciemne kolory: czarny i brunatny. Te ponure „ornamenty śmierci”, z którymi często korespondowały tematy popularnych dzieł sztuki (przedstawienia czaszek, pokutujących świętych, umierających wielkich postaci historycznych), tworzyły „pejzaż funeralny” dawnej kultury, bez znajomości którego trudno jest pojąć wszechobecność makabrycznego i moralizatorskiego obrazu śmierci w świadomości ludzi aż do XIX w. włącznie, a w wielu środowiskach aż do naszych czasów.

Przedmioty z tarnowskiej kolekcji Bogdana Steinhoffa znakomicie pomagają w zrozumieniu tego ważnego aspektu polskiej kultury. ©