Nuda i lęk od dawna rządzą polską szkołą. Czy musi tak być?

Zdecydowana większość polskich nastolatków słyszała o prawach dziecka, ale zdecydowana mniejszość uważa, że zna je dobrze – to jeden z podstawowych wniosków z reprezentatywnych badań przeprowadzonych przez biuro Rzecznika Praw Dziecka wśród nastolatków w wieku 12-17 lat.

Inny ważny zestaw wniosków dotyczy samopoczucia w szkole, i też nie jest optymistyczny: sale i korytarze polskich placówek edukacyjnych nie są najwyraźniej przestrzenią przyjazną. O ile ponad trzy czwarte pytanych (76 proc.) czuje się traktowane sprawiedliwie przez swoich rodziców, to samo o szkole i nauczycielach może powiedzieć tylko nieco ponad połowa (52 proc.). Podobna rozbieżność dotyczy ogólnego poczucia bezpieczeństwa: w środowisku domowym takie poczucie deklaruje 94 proc., w tym szkolnym – 64 proc. 

Nie inaczej wyglądają deklaracje odnoszące się do poważnego traktowania. Ponad trzy czwarte pytanych uznaje, że rodzice traktują ich zdanie na serio – w szkole taka pewność towarzyszy tylko połowie młodych respondentów. A ledwie co piąty polski nastolatek ma regularnie poczucie wpływu na to, co się w szkole dzieje.

Gdyby ktoś chciał odruchowo uznać, że takie wyniki to po prostu naturalna rozbieżność między własnymi czterema ścianami a chłodem – było nie było – instytucji, musiałby się skonfrontować z zestawem badań międzynarodowych, porównujących polską szkołę do innych systemów edukacyjnych w krajach OECD – z badań tych od lat wynika, że o ile bardzo dobrze albo przynajmniej nieźle idzie nam wpajanie kluczowych umiejętności, to nie tworzymy w murach szkoły przyjaznej przestrzeni.

Np. badanie PISA od lat wykazuje, że nasi piętnastolatkowie są daleko z tyłu, jeśli idzie o poczucie przynależności do szkoły, a także poczucie bezpieczeństwa. Nie inaczej było w przypadku badania TIMMS 2023: czwartoklasiści znad Wisły z edycji na edycję coraz mniej chętnie chodzą do szkoły, a w rankingu poczucia bezpieczeństwa w szkolnej przestrzeni są na szarym końcu. 

Mijają dekady, zmieniają się rządy i kierownictwa ministerstw od edukacji, a znana fraza psychologa Józefa Kozieleckiego, że szkołą rządzi zjawisko Nil – nuda i lęk – pozostaje aktualne. Tak, nuda również, pośrednio, pojawia się w badaniu RPD. O ile aż 81 proc. pytanych nastolatków deklaruje, że może liczyć w domu na wsparcie swoich zainteresowań, w odniesieniu do formalnej edukacji takie poczucie ma jedynie 28 procent. Najwyraźniej szkoła nie kojarzy się w ogóle większości polskich nastolatków z czymś, co może zainteresować.