Reklama

Jak cenzurowano Bartoszewskiego

Jak cenzurowano Bartoszewskiego

16.02.2022
Czyta się kilka minut
Z legendarnego apelu pt. „Ten jest z ojczyzny mojej” cenzura w 1963 r. wycięła kilka zdań. Dzięki „Tygodnikowemu” archiwum możemy je teraz przeczytać.
Fragment szczotki redakcyjnej z artykułem Władysława Bartoszewskiego „Ten jest z ojczyzny mojej” i zaznaczonymi ingerencjami cenzury / skan pochodzi z archiwów Fundacji Tygodnika Powszechnego
W

W marcu 1963 r. w numerze 12. „Tygodnika Powszechnego” ukazał się apel Władysława Bartoszewskiego pod zaczerpniętym z wiersza Antoniego Słonimskiego nagłówkiem „Ten jest z ojczyzny mojej”. Autor wzywał do nadsyłania relacji, wspomnień i dokumentów dotyczącej pomocy udzielanej przez Polaków Żydom podczas II wojny światowej. Apel, przedrukowany przez szereg polskich pism na Zachodzie na czele z „Kulturą” paryską, spotkał się z szerokim odzewem zarówno wśród ratowanych, jak i ratujących. Materiały płynące z wszystkich stron świata złożyły się po kilku latach na wydany w Znaku potężny tom pod tym samym tytułem, długo zresztą wstrzymywany przez... Departament Książki Ministerstwa Kultury, który zatwierdzał wtedy wszystkie plany wydawnicze.

Opowiadając po latach Andrzejowi Friszkemu o tym przedsięwzięciu, Bartoszewski wspomniał mimochodem, że z tekstu apelu cenzura wycięła „kilka zdań odwołujących się do pewnych doświadczeń Rady Pomocy Żydom, związanej z Delegaturą Rządu RP”. Dzięki „Tygodnikowemu” archiwum możemy teraz te zdania przeczytać. Możemy też zobaczyć, że skreślenia miały być pierwotnie rozleglejsze, ale najwyraźniej redakcja – zapewne w osobie Krzysztofa Kozłowskiego albo Jerzego Kołątaja – w dyskusji z cenzorem bądź cenzorką odwojowała końcowe akapity.


https://www.tygodnikpowszechny.pl/files/cenzura_63_12_ten_jest_z_ojczyzny_mojej_1.jpg
Szczotka redakcyjna z artykułem Władysława Bartoszewskiego „Ten jest z ojczyzny mojej” i zaznaczonymi ingerencjami cenzury / skan pochodzi z archiwów Fundacji Tygodnika Powszechnego (kliknij, żeby powiększyć)

Materiał ten domaga się kilku wyjaśnień. Po pierwsze więc, wszechwładny wtedy Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk działał na podstawie... tymczasowego rozporządzenia wydanego wkrótce po wojnie. W rezultacie nie istniała możliwość odwołania się od jego decyzji – były one od razu ostateczne. Co więcej, nie można było w żaden sposób zaznaczać cenzorskich skreśleń – do redakcji należało przeredagowanie wykastrowanego fragmentu w taki sposób, by utrzymać ciągłość tekstu, o żadnych „białych plamach” nie było nawet mowy. Ustawę o cenzurze sejm PRL przyjął dopiero w 1981 r., pod naciskiem „Solidarności”, i dopiero wtedy wprowadzono zarówno drogę odwoławczą, jak i prawo do zaznaczania ingerencji – obie możliwości mocno zresztą – choć nieformalnie – ograniczane.

I jeszcze jeden szczegół. Skreśleń widocznych na archiwalnej szpalcie nie dokonał bynajmniej „ołówek cenzora”. Decyzje zapadały oczywiście w siedzibie krakowskiej delegatury Urzędu przy Placu Kleparskim (czasem konsultowano je z warszawskim szefostwem przy ulicy Mysiej) w oparciu o materiały dostarczone przez redakcyjnego gońca, ale materiały te lądowały następnie w archiwum GUKPPiW, natomiast polecenia dotyczące tego, co należy z tekstu usunąć, cenzor przekazywał telefonicznie – i to ołówek redaktora zaznaczał cięcia na redakcyjnym egzemplarzu tak zwanych szczotek. Później pozostawała tylko decyzja, czy okaleczony artykuł nadal wart jest druku, czy też lepiej z niego zrezygnować.


https://www.tygodnikpowszechny.pl/files/tp1963_12_bartoszewskiw_ten_jest.jpg
Strona „Tygodnika Powszechnego” nr 12/1963 z artykułem Władysława Bartoszewskiego pt. „Ten jest z ojczyzny mojej” (kliknij, żeby zobaczyć powiększenie)

Cenzor zaś starał się być maksymalnie dociekliwy – wiedział, że zbytni liberalizm czy choćby tylko nieuwagę przypłaci utratą pracy. Jak koleżanka, która w 1957 r. w artykule Władysława Bartoszewskiego o Powstaniu Warszawskim przepuściła informację o wezwaniach do walki, kierowanych przed 1 sierpnia do warszawiaków przez sowieckie polskojęzyczne radio...


Czytaj więcej w serwisie jubileuszowym o Władysławie Bartoszewskim

Ten materiał jest bezpłatny, bo Fundacja Tygodnika Powszechnego troszczy się o promowanie czytelnictwa i niezależnych mediów. Wspierając ją, pomagasz zapewnić "Tygodnikowi" suwerenność, warunek rzetelnego i niezależnego dziennikarstwa. Przekaż swój datek:

Napisz do nas

Chcesz podzielić się przemyśleniami, do których zainspirował Cię artykuł, zainteresować nas ważną sprawą lub opowiedzieć swoją historię? Napisz do redakcji na adres redakcja@tygodnikpowszechny.pl . Wiele listów publikujemy na łamach papierowego wydania oraz w serwisie internetowym, a dzięki niejednemu sygnałowi od Czytelników powstały ważne tematy dziennikarskie.

Obserwuj nasze profile społecznościowe i angażuj się w dyskusje: na Facebooku, Twitterze, Instagramie, YouTube. Zapraszamy!

Newsletter

© Wszelkie prawa w tym prawa autorów i wydawcy zastrzeżone. Jakiekolwiek dalsze rozpowszechnianie artykułów i innych części czasopisma bez zgody wydawcy zabronione [nota wydawnicza]. Jeśli na końcu artykułu znajduje się znak ℗, wówczas istnieje możliwość przedruku po zakupieniu licencji od Wydawcy [kontakt z Wydawcą]