Jak brzmi Polska? Krajobrazy dźwiękowe na Expo 2025 w Osace

Pierwszym elementem, który rzuca się w oczy, gdy przekraczamy próg Pawilonu Polski na Wystawie Światowej Expo 2025, jest wielki napis: „Polska. Dziedzictwo, które napędza przyszłość”. Tym, co przykuwa wzrok zaraz potem, jest z kolei... niewielka maskotka Fryderyka Chopina, którą można po skończonym zwiedzaniu nabyć. Teoretycznie, bo w trakcie mojej wizyty w Pawilonie żaden z pluszowych Chopinów nie był już dostępny – zapas Fryderyków się wyczerpał, tak ogromną popularnością cieszyła się pamiątka. 

To, że Japończycy kochają Chopina, nie jest dla nas żadnym zaskoczeniem. Po Polsce i Francji, z którymi Fryderyk miał oczywiste związki, to właśnie w Japonii muzyka polskiego kompozytora jest najbardziej znana i doceniana. O tym, dlaczego tak jest, można by napisać osobny artykuł. Japończycy kochają Chopina, traktując jego muzykę jak punkt odniesienia – brzmienie idealne, do którego należy dążyć. 

Współgra ono z ich poczuciem estetyki, wywodzącym się z filozofii wabi-sabi. To myśl propagująca życie w zgodzie z naturą, piękno prostoty i przemijania, umiłowanie subtelności i niedoskonałości – zupełnie jak w muzyce Chopina. Osoby odpowiedzialne za ofertę Pawilonu Polski zdawały sobie z tego sprawę, tworząc przestrzeń nawiązującą do wabi-sabi oraz muzyki Chopina na wielu płaszczyznach.

Dźwięki natury

Pierwszym dźwiękiem docierającym do uszu odwiedzających Pawilon jest stukot drewnianej podłogi. W pełni drewniana konstrukcja Pawilonu, projektu pracowni Interplay Architects, zapewnia charakterystyczną akustykę. Drewno to materiał sprężysty, porowaty i lekko rezonujący, dzięki czemu nie odbija dźwięków, tylko je pochłania i rozprasza. Sprzyja temu falisty układ budynku – każde z pomieszczeń ma zaokrąglone ściany.

Wewnątrz Pawilonu Polski nie doświadczymy zatem echa i natężenia hałasu – zamiast tego mamy sprzyjającą akustycznie i selektywną dźwiękowo przestrzeń. Pozwoliło to twórcom wystawy wykorzystać jej audialne możliwości. Dźwięk jest jednym z ważniejszych bohaterów opowieści o polskim dziedzictwie. Niemal we wszystkich salach Pawilonu słychać odgłosy polskiego krajobrazu. 

Bezpośrednio nawiązuje do niego instalacja „Aura”, która sama w sobie jest wielkim instrumentem, składającym się ze 140 pudeł rezonansowych z przyczepionymi miotełkami perkusyjnymi, stworzonymi z witek brzozy, które zebrano w Żelazowej Woli.

Sala koncertowa sercem Pawilonu Polski

Wszystkie dźwięki prowadzą do centralnego punktu Pawilonu Polski, czyli sali koncertowej. Jej najważniejszym elementem jest oczywiście fortepian japońskiej marki Yamaha. To tutaj odbywają się codzienne recitale chopinowskie, które wśród japońskich zwiedzających cieszą się ogromnym zainteresowaniem. 

Muzyka Fryderyka Chopina, bez względu na to, czy Wystawa Światowa odbywa się w Japonii, czy w innym miejscu, jest stałym elementem prezentacji polskiej kultury. Tym, co wyróżnia tegoroczną ofertę Pawilonu Polski, jest otwarcie na inne gatunki muzyczne, w tym jazz.

Jazzowe dziedzictwo, które napędza przyszłość

Nazwiska polskich jazzmanek i jazzmanów pojawiały się na Expo już w poprzednich latach, ale zazwyczaj w chopinowskim kontekście. Przypomnijmy chociażby Wystawę Światową w Szanghaju w 2010 r. – przypadała wówczas 200. rocznica urodzin Fryderyka Chopina i z tej okazji zorganizowano m.in. koncert na pięć fortepianów, z czego na czterech zagrali jazzowi pianiści i pianistka: Joanna Duda, Sławek Jaskułke, Paweł Kaczmarczyk i Paweł Tomaszewski. Dopiero rok 2025 przyniósł wyraźne rozróżnienie w prezentowanej ofercie muzycznej, a do Osaki na Expo przyjechali najlepsi muzycy jazzowi młodego pokolenia z autorskim repertuarem.

Wiek XX w polskiej muzyce przyniósł nie tylko jedne z najważniejszych dzieł muzyki współczesnej i awangardowej, lecz także ogromny rozwój jazzu nowoczesnego. W latach 60., kiedy jazz w Polsce wyszedł z okresu „katakumb” i mógł zaistnieć nieco bardziej swobodnie, idea free jazzu rezonowała z młodym pokoleniem twórców. Jazz to muzyka na wskroś amerykańska, ale filozofia, która za nim stoi, a którą w najprostszych słowach możemy sprowadzić do poszukiwania wolności, znalazła w Polsce lat 60. podatny grunt. 

W roku 1966 ukazuje się płyta „Astigmatic” kwintetu Krzysztofa Komedy (u boku którego grają m.in. Tomasz Stańko i Zbigniew Namysłowski), będąca kamieniem milowym w historii polskiej muzyki i jednym z fundamentów wyemancypowanego jazzu europejskiego. Co warte podkreślenia w kontekście Expo 2025 w Osace, to że historia japońskiego jazzu w latach 60. była podobna. Dla Japończyków to również dekada muzycznego rozwoju i jazzowej emancypacji, która dała podwaliny na przyszłość.

Znaczenie i popularność tego gatunku muzyki w Japonii to jeden z powodów obecności polskiej sceny jazzowej na Wystawie Światowej w Osace. Drugi, nie mniej ważny, to wyjątkowość młodych polskich artystów i artystek. W ramach festiwalu Jazz From Poland in Japan, z ramienia którego organizowane były koncerty jazzowe w Pawilonie Polski, reprezentowali nas: Aga Derlak, Kasia Pietrzko, Maciej Kądziela, Kuba Więcek i zespół Hoshii, Babooshki, Paulina Przybysz, EABS, Grzegorz Tarwid, Maciej Obara, Dominik Wania, Tomasz Chyła Quintet, Nikola Kołodziejczyk i Aga Kiepuszewska. 

To, co wybija się z tego zestawienia nazwisk, to niezwykła różnorodność prezentowanej przez nich muzyki, pokazująca, jak pojemnym gatunkiem jest dziś jazz. Od zabawy elektroniką, przez inspiracje hip-hopem, soulem, muzyką klasyczną i folklorem, aż po eksperymentalną, współczesną muzykę improwizowaną – każdy z tego grona artystów i artystek wykształcił swój oryginalny język muzyczny. Polscy muzycy jazzowi młodego pokolenia wymieniani są obok największych nowych nazwisk amerykańskiego jazzu jako ci, którzy w znaczący sposób wpłyną na brzmienie muzyki jazzowej w przyszłości.

„Suita koncertowa” Nikoli Kołodziejczyka

Kulminacją jazzowej oferty Pawilonu Polski podczas tegorocznego Expo była premiera „Suity koncertowej” autorstwa Nikoli Kołodziejczyka. Ten monumentalny utwór, składający się zarówno z fragmentów skomponowanych, jak i improwizowanych, Kołodziejczyk napisał z myślą o całej jazzowej reprezentacji, która dotarła na Wystawę Światową w ramach festiwalu Jazz From Poland in Japan. 

„Suita koncertowa” to muzyka łącząca wiele kontekstów: od jazzowej awangardy, przez groove, po ukłon w stronę komedowskiej melodyki i wrażliwości. Kiedy ponownie nadarzy się okazja do posłuchania tylu wybitnych, polskich muzyków jazzowych razem na jednej scenie – trudno powiedzieć... Warto śledzić działania każdego z nich z osobna i łapać koncerty w Polsce, bo po występach na Expo 2025 są już big in Japan, a przed nimi cały świat.

Wystawa Światowa Expo 2025 w Osace trwa do 13 października 2025 r. 

Autorka jest dziennikarką muzyczną, prowadzi autorską audycję jazzową w Radiu 357.