Obawy przed dyskryminacją

---ramka 406099|prawo|1---W "Tygodniku Powszechnym" nie ma miejsca na szczegółową dyskusję dotyczącą dziedziny skomplikowanej, również z punktu widzenia poszanowania podstawowych swobód. Gwoli krótkiego wyjaśnienia chciałbym jednak zwrócić uwagę, że Komisja Europejska zwróciła się do Sieci Niezależnych Ekspertów Unii z pytaniami związanymi z kwestią klauzul sumienia ze względów religijnych w istniejących i możliwych przyszłych konkordatach i innych porozumieniach między państwami Unii i Stolicą Apostolską. Pojawiła się ona w związku z toczącymi się od dłuższego czasu na Słowacji oraz w Parlamencie Europejskim dyskusjami na temat projektu traktatu mającego być aktem wykonawczym do konkordatu. Chodziło głównie o odpowiedź, czy takie porozumienia mają pierwszeństwo przed prawem krajowym, w tym konstytucjami, i czy mogą prowadzić do niezgodności z wymaganiami ochrony praw podstawowych i prawem Unii Europejskiej. Wyłącznie do tych kwestii była ograniczona opinia Sieci.

Opinia została przygotowana, jak zwykle, z pomocą ekspertów również spoza Sieci, po konsultacji z różnorakimi organizacjami pozarządowymi i z wykorzystaniem dotychczasowego dorobku prawa międzynarodowego, w tym orzecznictwa Komitetu Praw Człowieka ONZ na tle Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i innych organów międzynarodowych. Sieć dokonała również szerokiego i skrupulatnego przeglądu sytuacji pod tym względem we wszystkich państwach Unii, zwłaszcza w tych, które w różnych okresach zawarły konkordaty ze Stolicą Apostolską, oraz w pozostałych, posiadających klauzule sumienia we własnym ustawodawstwie. Członkowie Sieci nie mieli wątpliwości, że porozumienia takie jak między Słowacją i Stolicą Apostolską mają status traktatów międzynarodowych z wszystkimi tego skutkami w porządku konstytucyjnym państwa.

Różnie sformułowana klauzula sumienia ze względów religijnych istnieje w konkordatach zawartych przez trzy państwa: Włochy, Łotwę i Portugalię. W innych jej nie ma. W państwach Unii, które nie mają konkordatów, pewne - często daleko idące - gwarancje w tym zakresie znajdują się w ustawodawstwie krajowym.

Istnienie klauzul sumienia jest jednym z wymiarów prawa do wolności myśli, sumienia i wyznania. Z bogatego orzecznictwa organów międzynarodowych wynika jednak jasno, że nie są one nieograniczone i w razie konfliktu z innymi prawami państwo może przewidzieć możliwość pewnych starannie uzasadnionych wyjątków od nich, głównie ze względu na możliwość - również pośredniej - dyskryminacji. W tym kontekście trzeba przypomnieć, że państwo, zawierając konkordat lub inne podobne porozumienie, musi to czynić pamiętając o wszystkich innych zobowiązaniach międzynarodowych, w tym dotyczących odpowiedniej, skutecznej ochrony podstawowych praw i wolności.

Państwo ma obowiązek zapewnić, aby korzystanie z niekwestionowanego przez nikogo prawa do odmowy określonych zachowań dyktowanej względami sumienia, również w sferze wiary i moralności, nie prowadziło do sytuacji, w której wyłącznie z tego powodu i bez właściwego uzasadnienia inne osoby nie będą w stanie korzystać ze swoich podstawowych praw i w ten sposób będą dyskryminowane.

Kierując się wskazaniami wynikającymi z międzynarodowej ochrony praw człowieka - w tym Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, która jest częścią podstawowych zasad prawa wspólnotowego - Sieć Niezależnych Ekspertów zwróciła w opinii uwagę na kwestie i zagrożenia w tej sferze, które - zdaniem ekspertów - powinny być uwzględnione w dalszych pracach nad projektem traktatu między Republiką Słowacką i Stolicą Apostolską. Opinia została przekazana Komisji Europejskiej.

Marek Antoni Nowicki (ur. 1953) jest członkiem Sieci Niezależnych Ekspertów UE ds. Praw Podstawowych. Współzałożyciel Komitetu Helsińskiego w Polsce i Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, w minionych latach był m.in. polskim członkiem Europejskiej Komisji Praw Człowieka w Strasburgu i Międzynarodowym Rzecznikiem Praw Obywatelskich w Kosowie.