Studenci teologii: Sporniak się myli! Katolik nie może decydować o moralności seksualnej

W baśni Hansa Christiana Andersena „O nowych szatach cesarza” wszyscy widzieli nagiego władcę, lecz nikt nie miał odwagi powiedzieć prawdy. Dworzanie zachwycali się nieistniejącymi szatami, bo łatwiej było podtrzymywać iluzję, niż narazić się na zarzut głupoty lub nielojalności. Dopiero dziecko wypowiedziało oczywistość: „Przecież on jest nagi!”. Mimo to cesarz dokończył procesję, a część poddanych nadal niosła tren, którego w rzeczywistości wcale nie było.

Czy podobny mechanizm nie pojawia się również dziś, szczególnie w dyskusjach o moralności, np. seksualnej? Coraz częściej normy moralne ustępują subiektywnym przekonaniom. Sumienie zaczyna być traktowane nie jako miejsce odkrywania prawdy, lecz jej tworzenia. W tego typu świecie dobro i zło przestają być obiektywne, a stają się kwestią osobistego komfortu, psychicznego samopoczucia oraz emocjonalnej wygody…

Sumienie – prawidłowo uformowane – rozpoznaje dobro i zło, ale nigdy ich nie tworzy. Nie jest ono autonomicznym źródłem norm moralnych. Właśnie ta idea stanowi jeden z głównych argumentów przeciwko tezom przedstawionym przez Artura Sporniaka w artykule zatytułowanym „Gdy Kościół wchodzi do sypialni”. 

Autor twierdzi, że katolicka etyka seksualna szkodzi małżeństwom, a w sytuacji konfliktu między nauczaniem Kościoła a dobrem relacji małżeńskiej ostatecznym kryterium moralnym powinno być sumienie małżonków i jego intuicja. Każdy wierzący zgodzi się, że miejsce Kościoła nie jest w sypialni. Równocześnie każdy wierzący, opierając się na refleksji rozumowej, zgodzi się, że Kościół nie tylko nie szkodzi małżeństwu, ale uświęca je i czyni z niego życiowe powołanie.

Sporniak sugeruje, że Kościół pozostawia swoistą „furtkę”, pozwalającą odrzucać niektóre normy moralne bez popadania w grzech. Uzasadnia to odwołaniem do prymatu sumienia i pojęcia niepokonalnej ignorancji, interpretowanych jednak w sposób budzący poważne wątpliwości w świetle nauczania Kościoła. 

Powstaje więc pytanie, czy taka argumentacja pozostaje zgodna z katolicką teologią moralną, czy też prowadzi do sytuacji, w której subiektywna ocena człowieka zaczyna samodzielnie określać dobro i zło. Odpowiedzi należy szukać zarówno w Piśmie Świętym, jak i w nauczaniu Kościoła, szczególnie w encyklice „Veritatis splendor” Jana Pawła II oraz jego adhortacjach „Familiaris consortio” i „Amoris laetitia” Franciszka.

Św. Paweł naucza, że sumienie oskarża lub usprawiedliwia człowieka (por. Rz 2,15), ale nie jest ostatecznym sędzią – tym pozostaje Bóg (por. 1 Kor 4,4). Dlatego sumienie wymaga nieustannej formacji i nie może samo ustanawiać norm moralnych. Kluczowa jest tu rola nie tyle subiektywnych odczuć, co rozumu, którego zadaniem jest kształtować i wychowywać sumienie (por. Rz 12,2). 

Przecież sumienie nie jest Bogiem, ale miejscem, gdzie Boga możesz zaprosić i tam „przegadać” razem z Nim wszystkie „za” i „przeciw”. Nauczanie św. Pawła miało duży wpływ na kształtowanie się w Kościele nauki o roli sumienia, jednoznacznie wskazując, że nie ma czegoś takiego, jak tworzenie ostatecznego rozróżnienia między dobrem a złem przez subiektywne odczucie człowieka.

Zestawmy zatem podstawowe rozbieżności między twierdzeniami Artura Sporniaka a nauczaniem Magisterium Kościoła. 

Na szczególną uwagę zasługuje relacja między sumieniem a nauczaniem Kościoła. Autor artykułu stawia je w opozycji, sugerując, że sumienie może unieważniać normy moralne. Nie jest to nowa idea. Jan Paweł II w „Veritatis splendor” wskazuje, że absolutyzacja sumienia prowadzi do relatywizmu moralnego (por. VS 32). Sumienie nie tworzy norm moralnych, lecz ma je rozpoznawać i stosować (por. VS 60). Dlatego nie można stawiać go w kontrze do nauczania Kościoła.

Po upadku pierwszych rodziców człowiek stracił bliską możliwość poznawania Bożej woli względem siebie. Człowiek jest istotą skończoną, a co za tym idzie, jego zdolności oceniające są osłabione. Ma rozum i według niego podejmuje decyzje, jednak sam rozum i indywidualne odczucia nie są w stanie prowadzić go do dokonywania wyłącznie dobrych wyborów. 

Ludzki rozum po grzechu pierworodnym zachowuje zdolność poznawania prawdy, ale nie jest wolny od błędu i dlatego potrzebuje obiektywnego odniesienia do Boga. W jaki sposób? Przez wpuszczenie Go całkowicie do własnego sumienia, z całą Jego mądrością, jaką sam objawia w swoim własnym dziele, które jest drogowskazem aż do paruzji – w Kościele.

Sporniak w swoim artykule błędnie określa rangę sumienia w osądzie moralnym. Na tej podstawie buduje on argumentację, że małżonkowie mogą podejmować decyzje niezgodne z nauczaniem moralnym Kościoła, jeśli uznają, że wpływają one źle na ich relację. Jako przykład autor podaje używanie antykoncepcji, ukazując jednocześnie naturalne metody planowania rodziny akceptowane przez Kościół jako to, co doprowadza małżonków do rozkładu ich relacji i oddalenia się od siebie. 

W rzeczywistości jednak twierdzenie, że odrzucenie antykoncepcji jest działaniem „przeciwko” małżeństwu, ukazuje powierzchowne zrozumienie idei tego sakramentu.

Miłość małżonków nie jest jedynie uczuciem lub praktyczną decyzją, która ogranicza się do wspólnego mieszkania, rozliczania podatków i okazjonalnego współżycia. Z punktu widzenia Kościoła jest to rzeczywistość święta i ludzka. Celem małżeństwa jest rozwijanie miłości pary w nie zaangażowanej na wzór miłości Chrystusowej. Ma ona więc prowadzić do zjednoczenia integralnego małżonków, opartego na ciągłym obdarowywaniu i przyjmowaniu siebie nawzajem w pełni.

Tak rozumiana miłość musi być płodna, bo ta płodność wpisana jest w ludzką naturę według Bożego zamysłu (por. FC 13; AL 11; AL 13). Można to porównać do posiłku, który jednocześnie sprawia przyjemność i odżywia organizm. Gdyby ktoś chciał zachować wyłącznie smak, a stale eliminować wartość odżywczą, oddzieliłby od siebie dwa elementy, które z natury tworzą jedność. 

Podobnie w katolickim rozumieniu seksualności przyjemność i jedność nie są przeciwstawiane prokreacji, lecz tworzą z nią jedną całość. Tylko seksualność niesie w sobie tę ogromną moc i dar, jaki może dać człowiek – nowe życie.

Prokreacja nie jest jedynym sensem małżeństwa, ale wraz z aspektem jednoczącym stanowią istotę aktu małżeńskiego (por. KKK 2363). Postawa otwartości na życie jest konsekwencją głębokiego zrozumienia istoty tego sakramentu. Podejmowanie w małżeństwie naturalnych metod planowania rodziny jeszcze nie jest gwarancją etycznego współżycia. 

Z metod opierających się na rozpoznawaniu cyklów płodności można również korzystać z mentalnością antykoncepcyjną. Istotą problemu jest tu postawa wynikająca z gotowości do przyjęcia nowego życia i zaakceptowania jednej z podstawowych cech miłości małżeńskiej – płodności (por. KKK 2366).

Podsumowując, sumienie małżonków nie może wyznaczać tego, co jest dobre i złe w ich życiu seksualnym. Głos sumienia jest ważny, ale musi być prawidłowo formowany, by pomóc w stosowaniu norm moralnych w praktyce. Odsuwając jednak na bok kwestię subiektywnego osądu moralnego, stwierdzenie, że brak akceptacji Kościoła wobec antykoncepcji godzi w dobro małżeństwa, również nie jest prawdziwą tezą.

Wnioskowanie Sporniaka, choć już teraz błędne, ma swoją kontynuację, która wymaga komentarza. Proponuje on wszystkim wiernym, którzy mimo głębokiej niezgody wobec katolickiej etyki seksualnej, chcą pozostać w łączności z Kościołem i móc przyjmować komunię, rozwiązanie wszystkich problemów, czyli niepokonalną ignorancję.

Twierdzi on, że jest to wytrych Magisterium Kościoła, z którego korzysta, gdy nie potrafi przekonać małżonków do swoich racji. Dzięki temu mogłoby się wydawać, że wilk jest syty i owca cała. Magisterium nie ma problemu, małżonkowie nie mają grzechu. Ale czy to rzeczywiście tak działa?

Oczywiście, że nie. Niepokonalna ignorancja nie oznacza sytuacji, w której człowiek poznaje daną prawdę moralną i uznaje ją za nieprzekonującą. Dotyczy ona wyłącznie przypadku, gdy ktoś nie ma realnej możliwości poznania tej prawdy. Opisana przez autora sytuacja nie spełnia nawet kryteriów ignorancji pokonalnej, która wynika z zaniedbania, lekceważenia lub złej woli. 

Dlatego złagodzenie odpowiedzialności związane z niepokonalną ignorancją nie ma tu zastosowania. Co więcej, nawet gdyby miało zastosowanie, nie zmieniałoby obiektywnie nieuporządkowanego charakteru danego czynu ani zła z niego wynikającego (por. VS 63). Problem nie polega bowiem na braku dostępu do prawdy, lecz na odmowie jej przyjęcia.

Jest to szczególnie istotne, gdyż Sporniak sugeruje, że Kościół uznaje w ten sposób „brak grzechu” przy korzystaniu z antykoncepcji. Nawet gdyby wskazana przez niego „furtka” realnie redukowała winę moralną małżonków, nie oznaczałoby to jednocześnie braku grzechu jako takiego. Należy rozróżnić obiektywną nieprawidłowość czynu a subiektywną odpowiedzialność moralną (por. VS 32-35).

Autor zadaje również pytanie: „Kogo krzywdzą małżonkowie, używając antykoncepcji?”, czyniąc kryterium krzywdy jednym z głównych wyznaczników moralności. Podobne założenia przyjmują konsekwencjonalizm i proporcjonalizm. Moralność nie sprowadza się jednak wyłącznie do skutków czynu. Istnieją bowiem działania wewnętrznie złe, których moralnej oceny nie zmieniają okoliczności ani intencje (por. VS 75-80). 

Sporniak sugeruje natomiast, że katolicka etyka seksualna uznaje za moralnie niedopuszczalne niemal wszystko poza bardzo wąskim zakresem zachowań. Jest to uproszczenie. Kościół za wewnętrznie złe uznaje czyny godzące w życie i godność osoby, pozostawiając małżonkom szeroką przestrzeń do budowania więzi fizycznej z poszanowaniem tych wartości.

Ostatnim argumentem wymagającym komentarza jest teza, że człowiek postępuje moralnie, gdy działa świadomie, w sposób wolny i zgodnie z tym, co sam uznaje za słuszne. W takim ujęciu wolność staje się źródłem autonomii moralnej, a więc możliwością tworzenia własnych norm. 

Nauczanie Kościoła wskazuje jednak, że rozum nie ustanawia prawa moralnego, lecz je rozpoznaje i stosuje. Prawdziwa wolność polega na zdolności wyboru dobra, a nie na samodzielnym określaniu, czym dobro jest (por. VS 40). Jak przypomina również papież Franciszek, wolność wymaga formacji i zakorzenienia w prawdzie Ewangelii (por. AL 33-34).

Czy oznacza to, że normy moralne Kościoła należy przyjmować bez zastanowienia? Oczywiście nie. Wątpliwości mogą prowadzić do głębszego zrozumienia prawdy, jeśli stają się zachętą do poszukiwań, a nie buntem przeciw niej. Bóg nie oczekuje ślepego posłuszeństwa, lecz świadomego przyjęcia Jego zamysłu. Dlatego trwała wierność nauczaniu Kościoła wymaga nie tylko jego znajomości, ale także zrozumienia.

Kończąc tę polemikę, warto zauważyć, że chrześcijanie traktujący poważnie nauczanie Kościoła nie potrzebują „furtek” ani „wytrychów” do zasad moralnych. Nie są one arbitralnym zbiorem zakazów ani próbą dostępną tylko dla nielicznych. Katolicka moralność małżeńska służy dobru małżonków, uczy wzajemnej miłości i prowadzi ku głębszej relacji z Bogiem. 

Kościół nie wchodzi do sypialni, lecz towarzyszy rodzinom w rozeznawaniu tego, co rzeczywiście służy ich dobru – nawet jeśli wymaga to wyboru trudniejszej drogi.

W nauczaniu moralnym Kościoła nie ma miejsca na działania pod wpływem strachu czy groźby, bo wypływa ono z głębokiej miłości Boga do człowieka. A prawdziwa miłość nie zna lęku (por. 1 J 4, 18). Prawdziwa miłość stawia wszystko w świetle prawdy – nigdy nie pozwoli na powielenie historii o „nowych szatach cesarza”, w której ktoś ważny i bliski będzie żył w realiach obłudy i kłamstwa, zamiast uwalniającej prawdy, a tym samym nigdy nie będzie szczęśliwy, słysząc wokół siebie fałszywe okrzyki: Wiwat cesarz!

Artykuł powstał w ramach ćwiczeń z teologii moralnej prowadzonych przez ks. dra Tomasza Gwoździewicza na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach i stanowi ad vocem dla tekstu Artura Sporniaka „Gdy Kościół wchodzi do sypialni. Co robić, kiedy katolicka etyka szkodzi małżeństwu” (TP nr 17/2026).

Poniżej na list studentów odpowiada redaktor Artur Sporniak: