Ofiary mile przyjęte

Autorka pisze: “Podczas walk Pius XII skierował list, dwa telegramy i odezwę do prezydenta Raczkiewicza". Odnajduję tylko list z 31 sierpnia, odpowiadający na apele: Władysława Raczkiewicza z 12 sierpnia w sprawie walczącej Warszawy i kobiet warszawskich z 22 sierpnia. Wedle mego rozeznania telegram papieski z 11 października był odpowiedzią na podziękowanie Raczkiewicza z 5 października za audiencję udzieloną żołnierzom polskim; był to jednakże telegram wysłany po zakończeniu Powstania. Inne przesłania są późniejsze: list z 28 grudnia, orędzie z 28 lutego (już 1945 r.), telegram z 14 marca. Papieżowi niełatwo też chyba przypisywać kierowanie “odezwy", choćby do prezydenta.

“Podczas walk" - jak zaznacza autorka - papież miał wygłosić trzy przemówienia do Polaków. Moim zdaniem tylko jedno: 15 września do 2 tys. żołnierzy polskich.

Uroczysta audiencja udzielona generałom Kazimierzowi Sosnkowskiemu i Władysławowi Andersowi oraz pięciusetosobowej delegacji Polskich Sił Zbrojnych z udziałem ambasadora Papéego, biskupa polowego Józefa Gawliny i ex-nuncjusza Filippo Cortesiego poprzedzała przecież wybuch Powstania, bo odbyła się 28 lipca. W części wstępnej allokucji papież nawiązał do audiencji udzielonej 30 września 1939 r. “pogrążonej w trwodze" rzymskiej Polonii, znalazł słowa uznania dla waleczności oraz umiłowania ojczyzny, złożył hołd “dzielności i mądrości" kobiet polskich. Z kolei audiencja udzielona rzymskiej Polonii odbyła się niemal półtora miesiąca po ustaniu walk w Warszawie - 15 listopada. Przemówienia wygłoszone po francusku Pius XII najpierw zakończył słowami: “Non, la Pologne n’est pas finie!", a następnie - co niezwykłe: “Jeszcze Polska nie zginęła!". Ten polski akcent, wygłoszony po upadku Powstania, słusznie może uchodzić za przejaw wiary w trwałość idei Polski jako narodu. W połowie przemówienia papież wskazał, że najchwalebniejszymi bohaterami są ci, “którzy umierają w łasce i w pokoju Pana"; ci opłakiwani bohaterowie - te “ofiary mile przyjęte przez Boga w pojednawczym holokauście" - łączą swe modlitwy z orędownictwem wszystkich polskich świętych. Otóż to drugi, znany niżej podpisanemu, przypadek (poprzedni: 24 grudnia 1942 r., również odnoszący się do ofiary życia kombatantów) użycia przez papieża terminu “holokaust" w tym kontekście. 30 listopada Raczkiewicz przekazał papieżowi słowa wzruszonego podziękowania za przemówienie sprzed dwóch tygodni; nawiązał do tragicznych i rozpaczliwych apeli nadchodzących “po zakończeniu walk w Warszawie".

Warto dorzucić, że 23 sierpnia 1944 r. papież przyjął Winstona Churchilla, z którym - jak zaświadcza dossier przygotowane wstępnie dla papieża przez Sekretariat Stanu - poruszano też sprawy Polski, stającej się “raz jeszcze teatrem wojny" i narażonej “na całkowitą okupację przez armie rosyjskie". Rzecz godna uwagi, z obszernego zestawu problemów opracowanego dla poinformowania papieża ten w rozmowie z premierem brytyjskim wybrał tylko Niemcy, Rosję, komunizm we Włoszech i właśnie Polskę. A było to przecież w połowie Powstania Warszawskiego.

MICHAŁ HOROSZEWICZ (Warszawa)