Z czego zbudujemy przyszłość?

Sukienka z korzeni. Taboret z rybiej łuski. Pokój z lnu. Farby z kapusty. Kimono ze ścieków.

Naukowcy, inżynierowie, projektanci i artyści wciąż zaskakują nas nowymi propozycjami i coraz śmielszymi rozwiązaniami, opracowując materiały, z których możemy zbudować zrównoważoną i przyjazną dla wszystkich przyszłość. Prezentowane na licznych targach i wystawach nowinki technologiczne dają nam często złudne poczucie bezpieczeństwa, oparte na wierze w ludzki geniusz i niezmienność wykładniczego postępu technologicznego. Innowacje w dziedzinie projektowania materiałowego pozwalają snuć śmiałe wizje świata, w którym betonowe ściany budynków same naprawiają pęknięcia w swojej strukturze, gdzie ubrania barwione są z pomocą bakterii, bez użycia szkodliwych chemikaliów, a inteligentne opatrunki na naszej skórze informują o stanie gojenia się ran.

Rzeczywistość rysuje się jednak w znacznie ciemniejszych barwach. Pomimo licznych apeli środowiska nauki i oddolnych inicjatyw społecznych, nadal żyjemy w kulturze nadwyżki i marnotrawstwa, w której wartość ekonomiczna większości produktów codziennego użytku jest wyjątkowo niska. Ilustruje to dobrze przemysł modowy – według danych ONZ odpowiada on za 10% globalnej emisji dwutlenku węgla. Przewiduje się, że w ciągu następnej dekady globalne zużycie odzieży wzrośnie o 63%, z 62 milionów ton w 2019 roku do 102 milionów ton w 2030 roku. Odpowiada to ponad 500 miliardom dodatkowych bluzek i T-shirtów. Wiele z tych ubrań, w ciągu 3 lat od zakupu, trafi na wysypiska śmieci globalnego Południa, np. na pustynię Atakama w północnym Chile. Ropopochodne ubrania „fast fashion” będą się tam rozkładać przez 200 lat lub dłużej, degradując lokalny ekosystem.

Od konsumpcjonizmu do równowagi

Z jakich materiałów powinniśmy budować przyszłość, aby przerwać ten konsumpcyjny pęd do samozagłady? Jak definiujemy relacje pomiędzy światem ograniczonych zasobów naturalnych a światem naszych materialnych wytworów? Co oznaczają dla nas zrównoważony rozwój, obieg zamknięty, zeroemisyjność? Są tylko poprawnymi politycznie sloganami czy rzeczywistymi wartościami, ważnymi podczas dokonywania codziennych wyborów? Odpowiedzi na te pytania są punktem wyjścia do stworzenia planu, który pomoże kształtować świat nie tylko dla nas, ale także dla przyszłych pokoleń. To trudne zadanie próbuje podjąć tegoroczny Festiwal Przemiany w Centrum Nauki Kopernik.

Podczas trzydniowego, interdyscyplinarnego wydarzenia, łączącego naukę i sztukę, przedstawiona zostanie cała gama tworzyw i idei. Będą zarówno nowe, jak i tradycyjne materiały. Eksperymentalne próbki i gotowe produkty. Niektóre z nich powstały dzięki rozwojowi nauki i zaawansowanym technologiom, kolejne są darem natury, a jeszcze inne stanowią efekt artystycznych poszukiwań i wyzwań zrównoważonego projektowania. W programie wydarzenia znalazły się wystawy, stacje doświadczalne, spotkania z artystami i naukowcami, dyskusje, performanse, selekcja filmów, sety didżejskie i kawiarnia pop up z festiwalowym menu i warsztatami.

Nanowłókna jak pióra pingwina

Wydarzenie rozpocznie się od spotkania z trójką gości specjalnych reprezentujących świat nauki, dizajnu i sztuki. Wszyscy stworzyli innowacyjne materiały, wykorzystując zupełnie inne zasoby. Projektant Karol Murlak przybliży proces powstawania hydrożelu z alg morskich oraz ażurowej kratownicy z drewna, która pod względem wytrzymałości zbliżona jest do litej deski, ale w przeciwieństwie do niej wymaga znacznie mniejszej ilości surowca. Prof. Urszula Stachewicz przedstawi nanowłókna inspirowane strukturą włosa niedźwiedzia polarnego i pióra pingwina. Oba te gatunki wytworzyły podobne sposoby ochrony przed mrozem – pióra i włosy są porowate w środku i ułożone w sposób dający świetne właściwości izolacyjne. Nanowłókna o takich cechach mogą być wykorzystane do termicznej izolacji budynków czy osłony kabli. Julia Lohmann opowie o organizmach morskich, które są jej muzą, materiałem i metodą. Pomagają artystce w budowie aktywistycznej społeczności ponad podziałami i zachęcaniu do działania z nastawieniem konstruktywnym, empatycznym i wielogatunkowym. 

Szeroki wachlarz materiałów przyszłości

Tegoroczne Przemiany to wielogłosowa, różnorodna platforma dyskusji nad zrównoważonym projektowaniem, innowacjami materiałowymi, rzemiosłem i relacją człowieka ze światem przyrody. Wszystko to znajdzie swoje odbicie na wystawach. Znaczną część ekspozycji stanowić będą części kolekcji banków materiałów. Future Material Lab z Jan van Eyck Academie to archiwum ekologicznych, nietoksycznych materiałów, powstających w oparciu o różnorodne praktyki twórcze, czerpiące zarówno z nowych technologii, jak i tradycyjnego rzemiosła. Obecnie kolekcja obejmuje 428 projektów i stale się powiększa. Na Festiwalu dostępne będą materiały wykonane z grzybów, alg, gleby, skorupek jaj, soli, korzeni drzew czy ludzkich włosów. Historię i najciekawsze nabytki banku będzie można poznać na spotkaniu z jego projektantem Jaapem Knevelem oraz polskimi artystkami, Olą Ignasiak i Karoliną Gębką, których farby z czerwonej kapusty znalazły się w kolekcji. Biblioteka Wise Habit of Sustainable Materials gromadzi zarówno materiały budowlane, jak i te do wykończenia wnętrz oraz produkcji mebli. Na wystawie znajdą się produkty ponad 20 wiodących europejskich marek. Surowce, z których są wykonane, w większości pochodzą z recyklingu (materiały z rozbiórek, odpady z przemysłu spożywczego) bądź są pochodzenia biologicznego (np. grzybnia). Swoimi pomysłami podzieli się z gośćmi Przemian także młode pokolenie projektantów Uniwersytetu SWPS. Studenci zaprezentują osiedlowy schron klimatyczny, mobilne schronienie dla zwierząt domowych, ostoje dla roślin i owadów, obiekty użytkowe z recyklingu. Częścią wystaw będą także prace doświadczonych projektantów (np. dom CENTRALI, w którym każdy pokój wykonany jest z innego materiału – drewna, słomy, lnu) oraz artystów. Nienke Hoogvliet zaprezentuje taboret z rybiej skóry, kimono uszyte z materiału pozyskanego ze ścieków oraz kurtkę barwioną pigmentami z wodorostów. Dr Matthew Gardiner łączy robotykę, naturę i origami. W efekcie powstają wyjątkowe instalacje (np. robotyczne kwiaty), nawet instrumenty muzyczne. O pionierskich poszukiwaniach artysty będzie można posłuchać podczas spotkania połączonego z performansem muzycznym. W przestrzeni wystaw znajdą się także stacje doświadczalne, pozwalające poznać budowę polimerów, właściwości stopów metali i bioplastiku, a także zasady nanotechnologii. Nie wszystkie materiały znajdą się na wystawach. Niektóre z nich przedstawią ich twórcy podczas paneli eksperckich. Dr Stefan Szyniszewski opowie o materiale, który stworzył ze swoim zespołem. PROTEUSA nie można przeciąć ani przewiercić, a próbując, zniszczy się jedynie narzędzia. Pomysłodawcy inspirowali się strukturą skórki grejpfruta i odpornymi na pękanie skorupami mięczaków. Zespół dr. inż. Jana Wróbla opracował ogniotrwały i odporny na promieniowanie stop metali, który może być wykorzystany w energetyce jądrowej i przemyśle kosmicznym. O żywych lekach i innowacyjnych metodach ich dostarczania opowiedzą dr Rafał Lolo i prof. dr hab. inż. Wojciech Święszkowski.

Porozmawiajmy o przyszłości

Całe bogactwo i różnorodność materiałów przyszłości ukazują ich ogromny potencjał. Czy potrafimy go wykorzystać? Sukces wiąże się ze świadomością wyzwań i upowszechnianiem nowych rozwiązań. Cyrkularność, zrównoważony rozwój, zeroemisyjność muszą przestać funkcjonować w świecie teorii, a stać się praktycznym standardem. Podczas Festiwalu Przemiany odbędą się panele i dyskusje dotyczące naszego podejścia do koniecznych zmian i spotkania z tymi, którzy już je wdrażają. O obiegu zamkniętym w gospodarce opowie teoretyk – dr hab. Joanna Kulczycka, a także praktyk – Tomasz Ciamulski. W świat zrównoważonej mody wprowadzi Monika Surowiec, pionierka i ekspertka w sprawach upcyclingu, oraz Ewelina Antonowicz – prezeska polskiego oddziału międzynarodowej organizacji Fashion Revolution. Cyrkulacja myśli – dyskusja w formacie World Café – to nowa propozycja Przemian. Uczestnicy spotkania rotują między różnymi podgrupami i tematami, co gwarantuje szybką wymianę poglądów. Wnioski przyrastają stopniowo i uwzględniają różne perspektywy. Rozmowy dotyczyć będą zrównoważonego rozwoju i ekonomii cyrkularnej. Podczas festiwalowych debat nie można pozostać neutralnym. Wymagają one opowiedzenia się „za” lub „przeciw”. Gościom Przemian przyjdzie zdecydować, czy wolą jednorazówki, czy produkty trwałe. Zastanowią się także, czy jakieś materiały pozyskiwane z gleby mogą stanowić tabu. 

Festiwal Przemiany jest interdyscyplinarną bezpłatną imprezą o przyszłości organizowaną od 14 lat przez Centrum Nauki Kopernik. 
www.festiwalprzemiany.pl