sztuka średniowieczna: najważniejsze informacje

Sekretarz wojny Pete Hegseth podczas konferencji prasowej dotyczącej wojny w Iranie. Arlington, USA. 19 marca 2026 r. // Fot. Win McNamee / Getty Images

Pete Hegseth promuje brutalny etos wojownika. Średniowiecze uczy, że to błąd

Maciej Talaga
Czy kult wojowniczości wzmacnia armię, czy też prowadzi do strategicznego chaosu? Historyk sztuki walki czyta idee sekretarza wojny USA przez pryzmat…
Zuzanna Radzik // Fot. Grażyna Makara

Kościół i antysemityzm: wieków nienawiści i przesądu nie zmieni się szybko

Zuzanna Radzik
Po festiwalu buntu, jaki obejrzeliśmy po niedawnym liście episkopatu o Żydach, chciałoby się zobaczyć polskich biskupów wkurzonych na tę dezynwolturę.
Il. 1. Pokłon Mędrców, malowidło z katakumb Domitylli, 1 poł. IV w., wg Die Malereien der Katakomben Roms (Tafeln), Freiburg i.Br., 1903, ed. Wilpert, Joseph, tablica 116 // Heidelberg University Library

Od mędrców do monarchów. Trzej królowie, których nie było

Magdalena Łanuszka
Drobny epizod wspomniany w jednej z ewangelii stał się atrakcyjnym tematem sztuki, nabierając różnorodnych – religijnych, politycznych i społecznych znaczeń.
Caladrius i chory, miniatura z angielskiego Bestiariusza, ok. 1236-1250, British Library w Londynie, Harley MS 3244, fol. 52r // British Library / Domena Publiczna

Nie zajączek, lecz pantera – zwierzęta symbolizujące Zmartwychwstałego w sztuce i kulturze średniowiecznej

Magdalena Łanuszka
Studiowanie średniowiecznych bestiariuszy pozwala nam poznać zaskakującą symbolikę Świąt Wielkanocnych.
Uwiedzenie Lancelota, miniatura z rękopisu 'Le livre de Lancelot du Lac', Francja ok. 1401-1425 r. // domena publiczna

Seks lubi wino, przynajmniej w średniowieczu

Magdalena Łanuszka
W seksie zalecano osiągnięcie całkowitego spełnienia. Najlepiej wiosną i po południu, gdy kochankowie nie są ani głodni, ani przejedzeni, lecz po strawieniu…
Sarkofag Królowej Jadwigi w Katedrze na Wawelu // Parafia Archikatedralna św. Stanisława BM i św. Wacława w Krakowie / domena publiczna

Jakie romanse czytała królowa Jadwiga? Pójdźmy tropem rzeczy, które po niej zostały

Magdalena Łanuszka
Jadwiga była wrażliwa i inteligentna. Sądzę, że wobec presji, która jej towarzyszyła, gdy podejmowała decyzje rangi państwowej, musiała zbudować sobie własną…
Magdalena Łanuszka - podkast Sztuka Powszechnie Nieznana

Jak naprawdę wyglądała królowa Jadwiga [Sztuka Powszechnie Nieznana #51]

Magdalena Łanuszka
Wszystkie jej wizerunki, jakie znamy, powstały kilkaset lat po jej śmierci. Ukazywana była jako blondynka, brunetka, szatynka, o bardzo różnych rysach, w…
Magdalena Łanuszka - podkast Sztuka Powszechnie Nieznana

Romański Psałterz wyjątkowej kobiety [Sztuka Powszechnie Nieznana #50]

Magdalena Łanuszka
Niezwykle dekorowany XII-wieczny rękopis, znany jako Psałterz z St Albans, kryje wiele tajemnic. Kim była jego pierwsza właścicielka, eremitka Christinie z…
Magdalena Łanuszka - podkast Sztuka Powszechnie Nieznana

Serial „1670”: co się kryje w jego czołówce? [Sztuka Powszechnie Nieznana #47]

Magdalena Łanuszka
Skąd wzięło się w hicie Netflixa przedstawienie kopulujących dzików? Dlaczego na jednej ze średniowiecznych miniatur ktoś wyrywa sobie serce z piersi? I o co…
Magdalena Łanuszka - podkast Sztuka Powszechnie Nieznana

Zima średniowiecza [Sztuka Powszechnie Nieznana #46]

Magdalena Łanuszka
Jak tradycyjnie ilustrowano zimowe miesiące w średniowiecznych cyklach i jakie zalecenia odnośnie zimy znajdziemy w ówczesnych poradnikach zdrowego życia?
W tle: kwatera z fragmentem Ofiarowania Dzieciątka w świątyni z ołtarza głównego z kościoła św. Elżbiety z Wrocławia, 1462, Muzeum Narodowe w Warszawie / Wikimedia Commons

Bez niego nie byłoby Albrechta Dürera [Sztuka Powszechnie Nieznana #41]

Magdalena Łanuszka
Hans Pleydenwurff to jeden z najważniejszych malarzy norymberskich 3 ćwierci XV w. – na jego dziedzictwie wykształcił się młody Albrecht Dürer. Jedynym…
W tle: Kram uliczny, miniatura z Kodeksu Baltazara Behema, pocz. XVI w., Biblioteka Jagiellońska, BJ Rkp. 16, fol. 240 / domena publiczna

Zalotna kramarka i lubieżny błazen [Sztuka powszechnie nieznana #39]

Magdalena Łanuszka
Kodeks Baltazara Behema to rękopiśmienny zbiór przywilejów i statutów miasta Krakowa, w którym są też roty przysiąg i ustawy cechów krakowskich. Powstał w…
W tle: Kwatery z Tryptyku Dominikańskiego eksponowane w Muzeum Dominikanów / fot. Tomasz Bańbur / Creative Commons

Tajemnice Tryptyku Dominikańskiego [Sztuka Powszechnie Nieznana #35]

Magdalena Łanuszka
Po wieloletnich badaniach architektury i wyposażenia, z okazji 800-lecia krakowskiego Klasztoru Ojców Dominikanów, otwarto właśnie nowe muzeum, prezentujące…
Karta z flamandzkiego rękopisu Godzinek (Spinola Hours), ok. 1510-1520, J. Paul Getty Museum, Ms. Ludwig IX 18 (83.ML.114), fol. 125v / J. PAUL GETTY MUSEUM / DOMENA PUBLICZNA

Dudy pasterzy

Magdalena Łanuszka
Pasterze w średniowiecznej sztuce nie są uosobieniem niewinności. Żadni z nich prostaczkowie o czystych sercach ani sielankowi pastuszkowie z szopki.
/ WIKIMEDIA COMMONS

Sztuka kąpieli, czyli średniowiecze na golasa

Magdalena Łanuszka
Choć o urlopach nie było wtedy mowy, przez średniowieczną sztukę przewija się istnie wakacyjny motyw: pływanie. I to na golasa.
W tle: Anioł objawia się Marii koło studni / Priester Wernher, „Driu liet von der maget”, Bawaria ok. 1220 (?), Biblioteka Jagiellońska, Berol. Ms. Germ. Oct. 109 (fol. 42v)

Niezwykłe przygody Matki Boskiej w XIII-wiecznym rękopisie [Sztuka Powszechnie Nieznana #30]

Magdalena Łanuszka
W kanonicznych księgach Pisma Świętego o Marii i jej mężu Józefie nie napisano prawie nic. Lukę tę uzupełniały apokryfy. W średniowieczu wielką popularnością…
W tle Miniatura z rękopisu Roman de Mélusine, en vers français, attribué à Couldrette, XV w., Bibliothèque nationale de France. Département des Manuscrits. Français 24383, fol. 19 v Gallica / bnf.fr

Kobieta-smok, czyli Meluzyna [Sztuka Powszechnie Nieznana #28]

Magdalena Łanuszka
Sztuka średniowieczna pełna jest smoków: w heraldyce, w bestiariuszach, czyli księgach o zwierzętach, w dekoracjach na marginesach rękopisów, w rzeźbach…
W tle: Bracia Limbourg, miniatura ilustrująca maj w kalendarzu Bardzo Bogatych Godzinek Księcia de Berry, 1412-1416, Condé Museum w Chantilly, Ms. 65 / Wikimedia Commons

Miłosny maj. Średniowieczny miesiąc zakochanych [Sztuka Powszechnie Nieznana #27]

Magdalena Łanuszka
W sztuce średniowiecznej bardzo często przedstawiano zakochanych jako parę flirtującą w ukwieconym ogrodzie; atrybutem kochanka zazwyczaj był sokół, ponieważ…
W tle: Św. Eufraksja i diabeł, kwatera ze skrzydła poliptyku św. Jana Jałmużnika, przed 1504, Muzeum Narodowe w Krakowie / fot. Pracownia Fotograficzna MNK

Sztuka Powszechnie Nieznana (25): Eufraksja i diabeł

Magdalena Łanuszka
Oto historia o św. Eufraksji, jej zmaganiach i krakowskim, późnogotyckim poliptyku św. Jana Jałmużnika, na którym je uwieczniono. Dlaczego ta święta jawi się…
Sztuka Powszechnie Nieznana / w tle fragment skrzyneczki górnoreńskiej „ Frau Minne i młodzieniec”, ok. 1325-1350, Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku / domena publiczna

Sztuka Powszechnie Nieznana (24): Żądze średniowiecznego pielgrzyma

Magdalena Łanuszka
Średniowieczne teksty i dzieła sztuki wcale nie gloryfikowały miłości czystej – przeciwnie, seksualność była niezwykle ważnym elementem przedstawianych w nich…
Podkast Powszechny / cykl Sztuka Powszechnie Nieznana

Sztuka Powszechnie Nieznana (17): O mały włos

Magdalena Łanuszka
Dlaczego niektóre późnośredniowieczne przedstawienia ukazują Marię Magdalenę jako porośniętą włosami na całym ciele? Czy w średniowieczu preferowano blondynki…
Podkast Powszechny / cykl Sztuka Powszechnie Nieznana

Sztuka Powszechnie Nieznana (16): Król jest nagi!

Magdalena Łanuszka
Nieprzyzwoite dekoracje na kartach Biblii? Oto jeden z najwspanialszych późnośredniowiecznych rękopisów, który zawiera dość erotyczne przedstawienia panien…
Podkast Powszechny / cykl Sztuka Powszechnie Nieznana

Sztuka Powszechnie Nieznana (8): Golizna na katedrze i zagadka Rolanda

Magdalena Łanuszka
Do Dalmacji warto pojechać nie tylko ze względu na morze, wino czy sałatkę z ośmiornicy. Także dla tak nietuzinkowych dzieł sztuki, jak zaskakująco obsceniczne…
Podkast Powszechny / cykl Sztuka Powszechnie Nieznana

Sztuka Powszechnie Nieznana (7): Gotycki witraż z Iwkowej i Wierzbięta z Branic

Magdalena Łanuszka
Przyglądamy się dziś niewielkiemu, XV-wiecznemu witrażowi z sądecczyzny. Kim był jego fundator i dlaczego ważna jest informacja, że umarł w sobotę, a nie w…
Podkast Powszechny / cykl Sztuka Powszechnie Nieznana

Sztuka Powszechnie Nieznana (5) – Fantastyczne zwierzęta i jak je rozumieć

Magdalena Łanuszka
Średniowieczne bestiariusze zawierały opisy nie tylko zwierząt prawdziwych, ale też mitycznych. Jak wyobrażano sobie moce jednorożca, zwyczaje gryfa, grozę…
Podkast Powszechny / cykl Sztuka Powszechnie Nieznana

Sztuka Powszechnie Nieznana (3): Zagadkowy Tryptyk Mérode

Magdalena Łanuszka
Tryptyk Mérode to wyjątkowe dzieło niderlandzkie pierwszej połowy XV wieku – choć jest obiektem badań od ponad 130 lat, wciąż wiąże się z nim wiele…
Podkast Powszechny / cykl Sztuka Powszechnie Nieznana

Sztuka Powszechnie Nieznana (2): Średniowieczne krucyfiksy animowane

Magdalena Łanuszka
Mało kto dzisiaj wie, że średniowieczne figury ukrzyżowanego Chrystusa miewały ruchome części: ramiona, nogi, głowy, a nawet oczy lub usta. Do dziś zachowało…
Opis na końcu tekstu /

Słodkie oblężenie

Magdalena Łanuszka
Średniowieczne Walentynki? W rycerskich romansach miłość może i przedstawia się jako pochłaniająca i szlachetna – ale na pewno nie jako „czysta”.
Dekoracja marginalna, Dekretały Grzegorza IX, ed. Raymund of Penyafort (Peñafort), glossa ordinaria Bernarda z Parmy, ok. 1300, iluminacje: Londyn ok. 1340, British Library w Londynie, Royal 10 E IV, folio 60 /

Zajączek może zaskoczyć

Magdalena Łanuszka
Od symbolu płodności, przez magiczny międzykulturowy motyw dekoracyjny, aż po agresywne przedstawienia zaburzające obraz tradycyjnego porządku świata: zając w…
Brunetto Latini, Li Livres dou Tresor, Pn Francja (Pikardia), ok. 1315-1325, British Library Yates Thompson 19, fol. 87. / / fot. wg www.bl.uk

Rycerz i ślimak

Magdalena Łanuszka
Enigmatyczny motyw ze średniowiecznych rękopisów może skrywać wciąż aktualny przekaz. Czy na pozór wesoła scenka odnosi się do apatii, zniechęcenia, lub nawet…
Gra La soule (choule) w Normandii, grafika z gazety L'Illustration, wydanie z 28 lutego 1852 r. / / Wikimedia

Euro IV w. p.n.e. – 2016

Magdalena Łanuszka
Zobacz 6 dzieł sztuki, które przedstawiają zaskakującą historię europejskiego futbolu.