Ocalone dziedzictwo – po co nam izby pamięci?

Początek współpracy jest przeważnie podobny. W słuchawce słyszymy naturalną otwartość i chęć ugoszczenia, podszyte jednocześnie formą niepewności. Skojarzenia z wizytą instytucji bywają bowiem różne. Czasem bliżej im do „wizytacji” niż „odwiedzin”. Tę sytuację napięcia zmienia spotkanie. Gospodarze wprowadzają nas w świat zbudowany wokół kolekcji. Dzięki ich przewodnictwu pozorny chaos zebranych przedmiotów zaczyna nabierać charakteru ekspozycji. Pokazując obiekty, opiekun izby wskazuje, dlaczego są ważne i warte zachowania. Przywołuje przy tym konkretne osoby, z których historiami przedmioty są związane. Lokalne narracje są pełne szacunku do przeszłości, którą symbolizują. Towarzyszy im często troska o to, jak tego dobra nie zaprzepaścić. Rozmawiamy więc o problemach, do których przezwyciężenia nie zawsze wystarczy pasja i zaangażowanie. Celem projektu „Ocalone dziedzictwa” jest wyjście naprzeciw tym wyzwaniom – udzielenie wsparcia w działaniach, ale też pokazanie, jak cenne jest dziedzictwo kulturowe, kryjące się w regionalnych izbach pamięci.

Projekt „Ocalone dziedzictwa. Regionalne Izby Pamięci Ziem Zachodnich i Północnych” wyrasta z przekonania, że lokalne kolekcje są istotnym elementem dziedzictwa kulturowego. Z inicjatywy Ośrodka „Pamięć i Przyszłość” od 2022 r. realizowany jest ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego program wsparcia podmiotów prowadzących izby pamięci. Ważnym elementem współpracy z nimi jest uważność na trudności i potrzeby, z jakimi mierzą się opiekunowie izb. Ochrona dziedzictwa kulturowego to przede wszystkim dbałość o odpowiednie warunki przechowywania i eksponowania artefaktów, proste zabiegi konserwatorskie czy ewidencjonowanie i digitalizowanie zbiorów. Wsłuchując się w głos partnerów z izb, pomagamy realizować te zadania. Inwentaryzujemy, wyposażamy w opakowania do bezpiecznego przechowywania zbiorów, a także wspieramy rozwój kompetencji, organizując szkolenia i warsztaty. Każde z tych wydarzeń jest okazją do lepszego poznania – zarówno izb przez nas, jak również izb między sobą. W efekcie powstaje sieć relacji budowana na zaufaniu i zrozumieniu.

Istotną formą ochrony dziedzictwa jest również kształtowanie w społecznościach lokalnych świadomości jego wartości. Pomagamy w działaniach popularyzatorskich i edukacyjnych, współtworząc gry, wystawy czy organizując wydarzenia aktywizujące odbiorców wokół własnego dziedzictwa. Dzięki tym inicjatywom izby wzajemnie się inspirują. Kreatywność animatorów zachwyca, a pasja, z jaką dbają o dziedzictwo, dodaje i nam chęci do działania.

Izby pamięci to miejsca szczególne. Na ich wyjątkowość składają się nie tylko kolekcjonowane przedmioty, których zwykle próżno szukać w muzeach narodowych, ale też prowadzące je osoby. Ochrona dziedzictwa to realne zmagania i poświęcenie, które czasem rekompensuje jedynie satysfakcja. Jedna z pań prowadzących izbę pamięci w Bogacicy określiła to zadanie tak: „Historii nie da się zmienić, historię trzeba opowiedzieć. My możemy przyszłość zmienić, my możemy coś poprawić na przyszłość, ale to, co było, to po prostu było i trzeba mówić tak, jak było”. Opiekunka izby w Otmicach dodaje do tego zadania cel: „pokazywanie i uświadamianie wykształca w ludziach to poczucie, że tu są moje korzenie i gdziekolwiek się znajdę, to jest to miejsce, gdzie mogę wracać”. Rola izb pamięci w procesach tożsamościotwórczych wydaje się misją szczególną. Wspieranie potencjału osób, które codziennym zaangażowaniem biorą w tym wyzwaniu udział, jest więc, z perspektywy naszego projektu, przywilejem. I choć może się wydawać, że efekty procesu wdrażania dobrych praktyk widoczne będą dopiero w perspektywie kolejnych lat, to z pełną świadomością mogę potwierdzić, że dostrzegamy je już dziś – widząc kilka tysięcy zewidencjonowanych obiektów, mając radość współpracy z ponad 30 izbami pamięci, wspierając około 20 inicjatyw popularyzatorskich i edukacyjnych rocznie czy odbierając dziennie kilka telefonów od przyjaciół z izb – czasem z prośbą o pomoc w konkretnej trudności, a czasem ze zwyczajnym „co słychać?”.

Dr Marcin Musiał jest członkiem zespołu Ośrodka „Pamięć i Przyszłość” oraz koordynatorem projektu „Ocalone dziedzictwa. Regionalne Izby Pamięci Ziem Zachodnich i Północnych”.

Więcej informacji o projekcie na ocalonedziedzictwa.pl

Dodatek do „Tygodnika Powszechnego” 48/2024

Redakcja: Jacek Taran, Michał Sowiński 

Okładka: Warsztat stolarski w izbie pamięci w Kątach Wrocławskich // Fot. Bartek Płuska / Materiały prasowe

TP typografia: Zuzanna Kardyś 

Fotoedycja: Jacek Taran

Partnerem dodatku jest Projekt „Ocalone dziedzictwa” .

Partnerami projektu „OCALONE DZIEDZICTWA” są Ośrodek  „Pamięć i Przyszłość”, Centrum Historii Zajezdnia, Sieć Ziem Zachodnich i Północnych.

Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.