Dwie dusze twórcy ludowego – nowa wystawa w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie

Kim jest twórca ludowy jako persona i jak jest definiowany przez autorów wystawy? Kuratorka dr hab. Ewa Klekot opowiada: definicja twórcy ludowego sięga XVIII wieku, wtedy pojawia się koncepcja ludu jako grupy zamieszkującej wieś. Pierwotnie nazywano ją gminem; założono, że jest to grupa spójna, posiadająca atrakcyjne dla mieszczan dawne cechy, które zatracono w procesie rozwoju miast. Utarło się wówczas w polszczyźnie, że lud to najczęściej lud wiejski. Twórca ludowy to zatem ktoś pochodzący z tak rozumianego ludu, ktoś, kto mieszka na wsi i kto jest przepełniony talentem i potrzebą tworzenia. To równocześnie figura, która jest nazywana tak przez kogoś z miasta, inteligenta, który wieś odwiedza i szuka tam wartości dla siebie. Zatem sformułowanie „twórca ludowy” wywodzi się ze świata miejskiego, ze świata etnografów.

Twórca ludowy – rozpoznanie

Takie przedstawienie osoby twórcy ludowego pozwala lepiej zrozumieć sens wystawy, która prezentuje obiekty określane jako dzieła twórców ludowych, ale co ważne – zwraca też uwagę na to, że twórca ludowy jest pojęciem, które nie do końca do świata tego twórcy należy, a przynajmniej nie należało do niego przez dziesiątki lat. Dlatego wprowadzono postać twórcy ukrytego – twórcę twórcy ludowego. Tytuł wystawy – „Dwie dusze twórcy ludowego” (zainspirowany określeniem Aleksandra Jackowskiego na temat wyznawania przez twórców dwóch estetyk: jednej na użytek własny, a drugiej, gdy wracają do form tradycyjnych) – wprowadza założenie, że gromadzone w muzeach etnograficznych obiekty określane „sztuką ludową” mają zawsze dwóch autorów, pochodzących z dwóch różnych środowisk społecznych. Jeden z nich to „twórca ludowy”, który fizycznie wykonuje obiekt. Drugi to „inteligent”, ukrywający własne współautorstwo za figurą „rozpoznawania” bądź „odkrywania” – przyjeżdża na wieś i legitymizuje obiekt jako sztukę ludową. Koncepcja „dwóch dusz” wskazuje więc, że sztuka ludowa jest konstruktem stworzonym przez inteligencję miejską.

Chocholi taniec

Koncepcja scenografii opiera się na figurze chocholego tańca wokół ludoznawczego mitu, jego romantycznych założeń i chłopomańskiej tęsknoty za egzotycznym Innym, które stoją za wytworzeniem kanonu sztuki ludowej. Kanonu opartego na takich cechach jak barwność, żywiołowość, bliskość natury, archaiczność czy tradycyjność, konstruowanych w orientalizującym mieszkańców wsi dyskursie inteligenckim. Wokół tej ludoznawczej reprezentacji chłopskich mieszkańców wsi i ich wytwórczości rozgrywa się więc taniec, w którym wirują, jak u Wyspiańskiego, „pany, chłopy, chłopy, pany”, współkonstruując w tym tańcu zjawisko określane jako „sztuka ludowa”. Pokaz obejmuje tkaniny, malowanki na papierze, wycinanki, malowane makatki, ceramikę, rzeźbę, malarstwo, a także wyroby pamiątkarskie różnego rodzaju.

Dostępność

Warto podkreślić, że ekspozycja ma charakter inkluzywny. Jej autorzy zadbali o pełną dostępność przedstawionych zbiorów. W przestrzeni wystawy „Dwie dusze twórcy ludowego” dostępne są treści w języku polskim, angielskim (w druku) oraz ukraińskim (pod kodem QR). Przygotowano również audiodeskrypcję całej ekspozycji i wideoprzewodnik w polskim języku migowym. Poruszać się można szerokimi ciągami komunikacyjnymi, zadbano również o miejsca do odpoczynku. Wszystkie teksty napisane zostały odpowiednią wielkością fontów, które zapewniają komfort czytania szerokiemu gronu odbiorców. Wybrane obiekty wyposażone zostały w tyflografiki oraz audiodeskrypcje do nich. Wybór treści przełożonych na formy dostępu został dokonany w procesie konsultacji, z uwzględnieniem perspektyw samorzeczniczek i samorzeczników.

Kuratorka wystawy dr hab. Ewa Klekot – antropolożka kultury, tłumaczka, absolwentka archeologii i etnografii, doktor nauk o sztuce. W kręgu jej naukowych zainteresowań jest antropologia wzornictwa, sztuki oraz antropologia wytwarzania. Zajmuje się antropologicznymi badaniami dziedzictwa i muzeum, a także antropologią dizajnu i sztuki. Interesuje się interdyscyplinarnym łączeniem humanistyki i nauk społecznych z projektowaniem i działaniami artystycznymi. Bada między innymi, na czym polega relacja wytwórcy z jego otoczeniem. Pracuje jako profesorka na Uniwersytecie SWPS w Warszawie. Była kuratorką wystawy „Etnografki, antropolożki, profesorki”, pokazywanej w PME od 18 października 2022 do 29 października 2023 roku.

Dofinansowano ze środków Samorządu Województwa Mazowieckiego, który jest organizatorem Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie