Festiwal Góry Literatury 2026 odbędzie się pod hasłem Terytoria

Dwunasta edycja odbędzie się w dniach 10–18 lipca 2026 roku w 30 lokalizacjach ziemi kłodzkiej, aglomeracji wałbrzyskiej i Kotliny Dzierżoniowskiej.

To będzie kolejna rekordowa edycja imprezy – w tym roku przygotowaliśmy… ponad 170 wydarzeń! Odwiedzi nas około 240 gości, spośród których największą liczbę stanowią oczywiście pisarki i pisarze, a oprócz nich: sztukmistrzowie z Lublina, artystki i artyści wizualni, akademiczki i akademicy, zespoły muzyczne, młodzieżowe teatry amatorskie, aktorki i aktorzy, dziennikarki i dziennikarze, aktywistki i aktywiści.

Rekordowe będą również pasmo poetyckie i pasma edukacyjne: Małe Góry Literatury (dla dzieci i młodzieży) oraz Latający Uniwersytet Ludowy (dla dorosłych). Te działania są dla nas szczególnie ważne. Wsłuchując się w głosy uczestników i uczestniczek, przygotowaliśmy największą w naszej historii liczbę spacerów przyrodniczych – będących szczególną formą komentarza do tematu przewodniego festiwalu: Terytoriów.

Przyjrzymy się temu pojęciu na różne sposoby, często dalekie od jednoznaczności i oczywistości. Zacytujmy początek sławnego wykładu, który Olga Tokarczuk wygłosiła na konferencji „Tu jest Polska” w Wałbrzychu.

„Urodziłam się kilkanaście lat po wojnie w Sulechowie (Züllichau) na północnych krańcach historycznego Śląska. Przez pierwszą dekadę życia mieszkałam w Klenicy (Kleinitz) na ziemi lubuskiej, a potem w Kietrzu (Katscher) na Śląsku Opolskim. Później na sześć lat wyjechałam na studia do Warszawy i była to wyprawa nie tylko do innej strefy klimatycznej i środowiskowej, ale także do krainy nieznanych mi wcześniej niuansów mowy. Następnie wróciłam do Wrocławia (Breslau) i Wałbrzycha (Waldenburg), żeby w końcu znaleźć swoje miejsce w okolicach Nowej Rudy (Neurode)”.

Nawet ten krótki fragment każe nam myśleć o terytorium jako zjawisku niepokojąco złożonym. W wykładzie-eseju zaprezentowanym w maju tego roku we Florencji dokonała Olga Tokarczuk niezwykle istotnego i bardzo nas inspirującego rozróżnienia pomiędzy Terytorium a znacznie bardziej niejednoznaczną przestrzenią, w której tak naprawdę żyjemy, a którą nazwała – korzystając ze słownika winiarzy i producentów oliwy czy kawy – Terroirem.

„Terytorium lubi język prawa, porozumiewa się paragrafami, traktatami, aktami własności. Jest liczbą, powierzchnią, statystyką. Można je podzielić, sprzedać, odzyskać, stracić. W tym sensie jest zawsze potencjalnie tymczasowe, zawsze może przejść w ręce innych, nawet jeśli deklaruje własną wieczność i niezmienność. Terroir odwołuje się do naszych pięciu zmysłów i do intuicji jako zmysłu szóstego, mówi poprzez współuczestnictwo, wyraża się przez opowieści.

W tym napięciu ujawnia się polityczny wymiar obu pojęć. Podczas gdy Terytorium domaga się lojalności, Terroir domaga się uważności. Terytorium żąda, by za nie umierać, Terroir prosi zaś jedynie, by je szanować, nie eksploatować ponad miarę, nie traktować jak surowca. Można kochać Terytorium abstrakcyjnie, nie znając go. Terroir nie pozwala na taką zdystansowaną miłość – wymaga bliskości i cierpliwości, chce przywiązania”.

Próba zrozumienia szczególnego charakteru Terytoriów, w tym Ziem Zachodnich i Północnych oraz ich powojennych losów będzie nam towarzyszyć przez cały festiwal. Zacznie się od głośnej lektury fragmentów nowej, niepublikowanej jeszcze powieści Olgi Tokarczuk w wykonaniu autorki. Słowa noblistki zabrzmią ponownie w interpretacji Mai Ostaszewskiej, Marii Peszek, Andrzeja Seweryna i Macieja Stuhra, którzy zaprezentują fragmenty powieści „Anna In w grobowcach świata”. Robert Więckiewicz przeczyta opowiadanie „Przeprawa” Wiesława Dymnego z tomu „Droga na Dziki Zachód”. Już po pierwszej publikacji programu zdecydowaliśmy się dodać jeszcze jeden punkt – głośną lekturę opowiadania „Schronienie” w interpretacji autorki, Olgi Tokarczuk, oraz Mai Ostaszewskiej.

Niemniej rozmowa o fenomenie pojęcia „terytoria” wykroczy daleko poza namysł nad tak zwanymi Ziemiami Odzyskanymi. Odwiedzą nas autorki i autorzy polscy i zagraniczni. Georgi Gospodinow, bułgarski pisarz okrzyknięty przyszłym noblistą, przyjedzie do nas ze swoją najnowszą książką „I wszystko stało się księżycem”. Z naszą publicznością spotka się też Alberto Manguel, argentyński pisarz i badacz, autor „Historii czytania”.

Porozmawiamy o książkach – najnowszych, nadchodzących, ale i tych, które rezonują wciąż po latach – m.in. Joanny Bator, Marka Bieńczyka, Anny Bikont, Katarzyny Boni, Sylwii Chutnik, Karoliny Ćwiek-Rogalskiej, Jacka Dehnela, Joanny Kuciel-Frydryszak, Jula Łyskawy, Kacpra Pobłockiego, Radka Raka, Pawła Piotra Reszki, Pawła Sołtysa, Mariusza Szczygła, Małgorzaty Szejnert, Wita Szostaka, Antoniny Tosiek, Wojciecha Tochmana. Tradycyjnie zapraszamy na pasmo czeskie, odwiedzą nas Jaroslav Rudiš, Klára Vlasáková i Jonáš Zbořil.

Zorganizujemy panele o sztucznej inteligencji, o teoriach spiskowych, o mrocznych stronach duchowości, o migracjach jako sposobie na życie. Porozmawiamy o trzydziestej rocznicy przyznania Nobla Wisławie Szymborskiej i o setnych urodzinach Marii Janion. 

Pokażemy arcydzieła filmowe: „Człowieka z marmuru” w setną rocznicę urodzin Andrzeja Wajdy, o którym porozmawiamy z Krystyną Jandą, a także „Franza Kafkę”, czyli ostatni film Agnieszki Holland, która także będzie naszą gościnią. 

Zagramy 9 koncertów. Wystąpią Ralph Kamiński, Pablopavo i Ludziki, Maria Peszek i Bartek Wąsik, John Porter, Renata Przemyk, Hania Rani, Kasia Sienkiewicz, Spięty.

Pasmo sztuki będzie skupione wokół zbiorowej wystawy „Kamień, papier, nożyce”.

Zaprezentujemy różnorodne działania teatralne: od przedstawień połączonych z warsztatami dla dzieci, przez spektakl w wykonaniu dzieci z domów dziecka w towarzystwie Żanety Łabudzkiej, Czesława Mozila i Andrzeja Seweryna, po plenerowo-cyrkowe widowisko inspirowane prozą noblisty Isaaca Bashevisa Singera.

Pełny program 12. edycji Festiwalu Góry Literatury jest dostępny na stronie Fundacji Olgi Tokarczuk.