Biribomba, czyli skąd w polszczyźnie tyle angielszczyzny

Dlaczego ze wszystkich zwyczajów językowych przyjmuje się u nas ten z dalekiej Azji?

09.01.2024

Czyta się kilka minut

Olga Drenda / Fot. Maciej Zienkiewicz

Lubię zauważać zaskakujące podobieństwa między Polską a, wydawałoby się, odległymi miejscami na świecie, z którymi mamy (na pozór jedynie) pobieżne czy luźne kontakty. Są np. takie miejsca, w których można się poczuć jak w dalekiej podróży, choć dowiózł nas tam jedynie tabor kolei regionalnej. Znam zakątki Rudy Śląskiej, które przypominają Kalifornię albo i Meksyk. Kiedyś Miron Białoszewski pojechał do Nowego Jorku i zaczął notować, co mu przypomina Garwolin albo Przasnysz – widocznie świat składa się z takich nieoczekiwanych przestrzennych bliźniąt. 

Ale są i podobieństwa w zakresie stylu życia. Australia to np. taka bardzo daleka Polska (albo odwrotnie), jeśli weźmiemy pod uwagę zamiłowanie do grillowania i łabędzi z opon, a z Chilijczykami łączy nas czasem podobne poczucie humoru. Trudno wyjaśnić te zbieżności, bo rzadko daje się prześledzić przepływ inspiracji; to raczej rodzaj globalnej wędrówki znaków, które osiadają tam, gdzie chcą. Dlatego ostatnio z dużym zainteresowaniem obserwuję rosnące, przynajmniej w internecie, podobieństwo polskich zwyczajów językowych do filipińskich i indonezyjskich.

Od razu zaznaczam, że nie znam ani bahasa Indonesia, ani tagalskiego, za to wiem, co zdumiewa międzynarodową społeczność internetową, gdy zabłądzą w rejony, w których aktywni są mieszkańcy Archipelagu Malajskiego. „Dlaczego oni mówią w połowie po angielsku?”, pytają zdumieni ludzie z innych krajów. Sama zareagowałam podobnie, kiedy przez wspólnych znajomych poznałam pewną doktorantkę z Indonezji. Te specyficzne nowe odmiany językowe – zwane jaksel (dialekt z południowej Dżakarty) i taglish (tagalsko-angielski) – nie przypominają bowiem typowych hybryd, języków kreolskich czy mieszanych. Angielskie wstawki, frazy, czasami połowy zdań pojawiają się w nich jakby losowo, znikąd, nie po to, by uzupełnić brakujące słownictwo. W przypadku tych krajów akurat dość łatwo to wytłumaczyć – mowa w końcu o regionach, w których równolegle funkcjonują setki języków wzajemnie wpływających na siebie, a do tego nauka angielskiego w szkołach jest dość powszechna. Przeciętna ludzka głowa co chwilę musi przełączać się na inny program.

Wszędzie czy nigdzie, na pewno polsko

Jak to się ma do Polski? Przecież my, dla odmiany, mamy zdecydowanie mniej na głowie; mówimy w większości raczej podobnym językiem, który owszem, wciąga zapożyczenia i innowacje, ale bez przesady. Pewnie każdy, kto pracował za granicą albo w międzynarodowym środowisku, kojarzy polonijny ponglish czy językowe miszmasze właściwe dla miejsca pracy: w biurze forwarduje się maile, a w barze kanapkowym slajsuje się chleb. W internecie lajkujemy i szerujemy. Takie mutacje powstają dość naturalnie i dla wygody; nawet jeśli brzmią niezgrabnie, to mają służyć praktycznemu użytkowi.

Ale tam pożyczone z angielskiego (czy innego języka) słownictwo wpasowuje się w rodzimą gramatykę, wkleja się, spolszcza. Tymczasem w nowej internetowej polszczyźnie dwa języki istnieją jakby równoprawnie, tylko co chwilę inny wyskakuje na powierzchnię. Jej patronem mógłby zostać Glennskii Meyer, pochodzący z USA wokalista zespołu Blenders, który w polsko-angielsko-kaszubskiej „Biribombie” nawijał: „Chyba każdy kto potrafi chociaż troszeczkę pisać / and as well ya'all czytać / Wcale nie będzie musiał pytać”. Albo znacznie od niego młodszy raper Schafter.

Tak samo 18-latki z Warszawy, Manili i Dżakarty pewnie równie często mawiają dzisiaj „jesteś literally głupi”, albo „let’s agree, pizza z ananasem jest disgusting”. Sądząc po ulubionych, powtarzających się fragmentach, angielski najczęściej wskakuje na miejsce przymiotników, przysłówków czy partykuł. Kilka lat temu w mowie potocznej krążyło niewybredne powiedzonko, które podsumowywało ówczesne podejście do skakania pomiędzy językami: „zawsze tak pier….sz, pół English, pół Polish?”. Wygląda na to, że stopniowo traci na aktualności, bo taka mowa zwyczajnieje.

Nie mam tu oczywiście zamiaru jałowo narzekać na „tę dzisiejszą młodzież” – u nich akurat wydaje mi się to zupełnie naturalne przy takim tempie przepływu informacji i trendów (trochę mniej u moich rówieśników, ale to inna sprawa). To zjawisko, które o czymś świadczy. Może chodzi o to, że polski jest po prostu dość trudny, a może pokazuje, gdzie jest granica wyporności umysłu w przypadku przeciążenia informacją – o, właśnie tu następuje punkt automatycznego szatkowania wiedzy na sałatkę.

Nie mam tylko pojęcia, dlaczego ze wszystkich zwyczajów językowych przyjmuje się u nas ten z dalekiej Azji. Ale też świat jest pełen tego rodzaju zagadek, zaskoczeń, niespodziewanych Polsk. Niedawno oglądałam horror produkcji indonezyjskiej, który rozgrywał się w nawiedzonym bloku. Blok wydał mi się dziwnie znajomy, może widziałam podobny w Katowicach, a może w Szczecinie? Polska jest trochę wszędzie.

Dziękujemy, że nas czytasz!

Wykupienie dostępu pozwoli Ci czytać artykuły wysokiej jakości i wspierać niezależne dziennikarstwo w wymagających dla wydawców czasach. Rośnij z nami! Pełna oferta →

Dostęp 10/10

  • 10 dni dostępu - poznaj nas
  • Natychmiastowy dostęp
  • Ogromne archiwum
  • Zapamiętaj i czytaj później
  • Wybrane teksty dostępne przed wydaniem w kiosku
  • Także w formatach PDF, EPUB i MOBI
10,00 zł

Dostęp kwartalny

Kwartalny dostęp do TygodnikPowszechny.pl
  • Natychmiastowy dostęp
  • 92 dni dostępu = aż 13 numerów Tygodnika
  • Ogromne archiwum
  • Zapamiętaj i czytaj później
  • Wybrane teksty dostępne przed wydaniem w kiosku
  • Także w formatach PDF, EPUB i MOBI
79,90 zł
© Wszelkie prawa w tym prawa autorów i wydawcy zastrzeżone. Jakiekolwiek dalsze rozpowszechnianie artykułów i innych części czasopisma bez zgody wydawcy zabronione [nota wydawnicza]. Jeśli na końcu artykułu znajduje się znak ℗, wówczas istnieje możliwość przedruku po zakupieniu licencji od Wydawcy [kontakt z Wydawcą]
Badaczka i pisarka, od września 2022 r. felietonistka „Tygodnika Powszechnego”. Autorka książek „Duchologia polska. ­Rzeczy i ludzie w latach transformacji”, „Wyroby. Pomysłowość wokół nas” (Nagroda Literacka Gdynia) oraz rozmów „Czyje jest nasze życie” ­(… więcej

Artykuł pochodzi z numeru Nr 2/2024

W druku ukazał się pod tytułem: Biribomba