Szanowny Użytkowniku,

25 maja 2018 roku zaczyna obowiązywać Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (określane jako „RODO”, „ORODO”, „GDPR” lub „Ogólne Rozporządzenie o Ochronie Danych”). W związku z tym informujemy, że wprowadziliśmy zmiany w Regulaminie Serwisu i Polityce Prywatności. Prosimy o poświęcenie kilku minut, aby się z nimi zapoznać. Możliwe jest to tutaj.

Rozumiem

Reklama

Żałoba

Żałoba

17.05.2014
Czyta się kilka minut
Kultura francuska znajduje się w stanie mobilizacji, upamiętniając 100. rocznicę wybuchu I wojny światowej. Powieść Jeana Echenoza wpisuje się w potężny nurt utworów dotykających narodowej traumy.
W

W kulturze polskiej trudno mówić o analogicznej traumie. Po pierwsze, doświadczenie krwawego absurdu zostało zneutralizowane przez narodowowyzwoleńczy entuzjazm i włączone w bojową tyrtejską pieśń. Skandal bratobójczej walki rodaków wcielonych do armii zaborczych – zagłuszony przez patriotyczne uniesienie. Również z perspektywy czasu skupiamy się przede wszystkim na epopei Legionów. Po drugie, konflikt lat 1914–1918 został przyćmiony przez okrucieństwa II wojny światowej. We Francji akcenty rozkładają się odmiennie: wstydliwą kolaborację rządu Vichy ­przyćmiewa bohaterstwo czasów Grande Guerre. Ale nie chodzi tylko o politykę pamięci, lecz o długie trwanie historycznego wstrząsu. Pierwszy bloodland nowoczesnej Europy obejmował tereny Belgii i północno-wschodniej Francji, gdzie w roku 1915 ustalił się front. Dla żołnierzy wyniszczająca walka okopowa przyniosła epokowy szok związany z triumfem techniki, mechanicznością zabijania i nieznaną dotąd skalą zniszczeń. Pokolenie okopów obserwowało pod Ypres i Verdun agonię starego świata, jego humanistycznych wartości i postępowych rojeń.

Rządy maszyny

Znamy ten apokaliptyczny obraz z klasycznej powieści pacyfistycznej lat 20. i 30. Remarque, Barbusse, Céline, Duhamel czy Zweig opisywali losy jednostek miażdżonych przez tryby maszyny wojennej. „1914” Jeana Echenoza wpisuje się w tę tradycję. Jej bohaterem jest niejaki Anthime, mieszkaniec prowincjonalnego miasteczka w Wandei, niczym niewyróżniający się dwudziestotrzylatek. Poznajemy go podczas rowerowej wycieczki, kiedy ogłoszona zostaje mobilizacja. W przeciągu doby młodzieniec zostaje zredukowany do roli mięsa armatniego. Otrzymuje numer ewidencyjny i określone miejsce w żołnierskiej hierarchii bytów (co autor oddaje bardzo precyzyjnie: zostaje wcielony do 11. plutonu 10. kompanii93. pułku piechoty, 42. brygady, 21. dywizji i 11. korpusu 5. armii). Zaczynają się wielotygodniowe przemarsze, długie rozmowy z towarzyszami i wieczorne libacje. Wszyscy wierzą w rychły powrót do domu, jednak iluzja pryska już podczas bitwy pod Maissin (sierpień 1914 r.). Kolejne starcia odsłaniają nowe oblicze wojny: to konflikt przemysłowy, obliczony na wykrwawienie przeciwnika. Zgodnie z maksymą Ernsta Jüngera „rycerskość zniknęła na zawsze, ustąpiła przed rządami maszyny”. Echenoz reprodukuje utrwalony obraz tego koszmaru: ogłuszający ostrzał artyleryjski, żołnierze brnący przez księżycowy pejzaż, by odbić z rąk przeciwnika kilka metrów błotnistej ziemi, akompaniująca im orkiestra, której muzycy dziesiątkowani są przez zbłąkane szrapnele... Stosy trupów pożeranych przez szczury, kłęby trującego gazu, schowani w transzejach ludzie w maskach, podobni do istot z fantastycznego bestiarium... Ale w „1914” nie ma nic z pornografii śmierci, nic z perwersji „Łaskawych” Littella. Ta opowieść jest chłodna i klarowna, niezależnie od tego, czy opisuje frontowe pandemonium, czy późniejsze losy Anthime’a, który jako inwalida wojenny wraca do rodziny.

Ból fantomowy

Fabuła nie przynosi większych niespodzianek, przypomina materiał na scenariusz filmowy. Pisarze, którzy wyszli z okopów, dostrzegali analogie między wojną i awangardą (wszak obie łamią reguły) i poszukiwali adekwatnych narracji – epizodycznych, symultanicznych lub onirycznych. Dziś otrzymujemy klasycznie skrojoną historię. Tym, co go wyróżnia, jest... rozmiar: niespełna 70 stron! Znak czasów? Być może. Pisarz szanuje czas czytelnika i proponuje książkę, której przeczytanie zajmuje tyle, co obejrzenie pełnometrażowego filmu. Z drugiej strony bestsellerem ubiegłego roku we Francji była powieść Pierre’a Lemaitre’a „Au revoir là-haut” – blisko sześciusetstronicowy fresk o weteranach Wielkiej Wojny. Widzę w tej zwięzłości coś więcej. Echenoz powiada, że wojna jest jak opera: „widowiskowa, pompatyczna, przesadna, bardzo hałaśliwa, pełna męczących dłużyzn i w sumie dość nudna”. Jego literacką ascezę można rozumieć na dwa sposoby. Po pierwsze, jako odpowiedź na pisarskie automatyzmy (wielki temat – opasła powieść) i czytelnicze przyzwyczajenia, a nawet jako zaproszenie do żałoby po wielkiej powieści realistycznej i sugestię, by pogodzić się z jej utratą. „1914” staje się wówczas prowokacją wymierzoną w mity kultury wysokiej. Po drugie, utwór pozwala się czytać jako dokument przepracowanej traumy: oto praca żałoby dopełniła się, groza powraca pod postacią garści oswojonych obrazów. Żegnając z ulgą długie i nudne opery zniszczeń, możemy delektować się precyzyjnie zaaranżowaną sekwencją wojennych klisz.

Jean Echenoz, „1914”, przeł. Anna Michalska, Noir sur Blanc, Warszawa 2014

Czytasz ten tekst bezpłatnie, bo Fundacja Tygodnika Powszechnego troszczy się o promowanie czytelnictwa i niezależnych mediów. Wspierając ją, pomagasz zapewnić "Tygodnikowi" suwerenność, warunek rzetelnego i niezależnego dziennikarstwa. Przekaż swój datek:

Autor artykułu

Krytyk literacki, redaktor Magazynu Literackiego „Książki w Tygodniku”, prozaik, eseista, poeta.

Dodaj komentarz

Usługodawca nie ponosi odpowiedzialności za treści zamieszczane przez Użytkowników w ramach komentarzy do Materiałów udostępnianych przez Usługodawcę.

Zapoznaj się z Regułami forum

Jeśli widzisz komentarz naruszający prawo lub dobre obyczaje, zgłoś go klikając w link "Zgłoś naruszenie" pod komentarzem.

Zaloguj się albo zarejestruj aby dodać komentarz

© Wszelkie prawa w tym prawa autorów i wydawcy zastrzeżone. Jakiekolwiek dalsze rozpowszechnianie artykułów i innych części czasopisma bez zgody wydawcy zabronione [nota wydawnicza]. Jeśli na końcu artykułu znajduje się znak ℗, wówczas istnieje możliwość przedruku po zakupieniu licencji od Wydawcy [kontakt z Wydawcą]